Operation DUNSTABLE

MI9 (wywiad wojskowy) odpowiadał za planowanie repatriacji byłych jeńców wojennych po inwazji na Europę. Biorąc pod uwagę, że w obozach na terenie okupowanej Europy (głównie w Niemczech i Polsce) przebywało około 2,1 miliona jeńców reprezentujących jedenaście narodowości, kwestia ta wymagała starannego planowania zarówno pod względem logistycznym, jak i medycznym. Według Nichola i Rennela (2002) operacja „Vicarage” weszła w fazę realizacji w marcu 1945 roku; została ona opracowana we współpracy z SOE i SHAEF jako szybka formacja powietrznodesantowa (pod nazwą Special Allied Airborne Reconnaissance Force – Specjalne Alianckie Powietrznodesantowe Siły Rozpoznawcze), której zadaniem była ochrona jeńców przed niemieckimi represjami w końcowej fazie wojny.

Nie był to jednak jedyny plan czy strategia. W notatce z 29 listopada 1943 roku (TNA/HS4/225/109941) rozważano możliwość wykorzystania brytyjskich jeńców przebywających we wschodnich Niemczech do wsparcia Armii Krajowej w przypadku nagłego załamania się Niemiec. Na tym etapie wojny nie doceniano jednak w pełni stanu fizycznego jeńców.

Notatka z 29 lutego 1944 roku (TNA/HS4/229/98362, sygnatura EUP/PD/5861) wskazywała, że ​​generał Sosnkowski wyraził zgodę na rozszerzenie składu zespołów „Bardsea” w celu „utworzenia kadry grup przeznaczonych do zrzutu w pobliżu polskich obozów jenieckich w Niemczech”. Członkowie tej kadry mieli posługiwać się językiem niemieckim, a ich rozkazy były proste: uwolnić więźniów i dokonać masakry miejscowej ludności. Do ośrodka szkoleniowego S.T.S. 63 skierowano dodatkowo 37 oficerów i szeregowych, rekrutowanych spośród uczestników operacji „Monika”. Zgodę na przeprowadzenie operacji wydano 11 kwietnia 1944 roku. Operacja otrzymała kryptonim „Dunstable” i – podobnie jak operacja „Bardsea” – została uwikłana w kwestie polityczne oraz strategię wojskową; na przykład dowództwo SHAEF nie chciało, aby uwolnieni Polacy przebywający w północnej Francji (często wykorzystywani jako przymusowa siła robocza) byli wycofywani z kluczowych gałęzi przemysłu, istotnych dla wysiłku wojennego.

Rosło również zaniepokojenie liczbą Polaków przymusowo wcielonych do armii niemieckiej oraz Organizacji Todta. Generał Kukiel, reprezentujący polskie Ministerstwo Obrony Narodowej, od grudnia 1943 roku zwracał się do SOE z wnioskiem o rozważenie sposobów zachęcania do dezercji po rozpoczęciu inwazji. Nota protestacyjna z 14 czerwca 1943 roku (TNA/HS4/225/1109941), skierowana przez podpułkownika Kowaleskiego (z polskiego Biura Operacji Specjalnych) do podpułkownika R. Hazella, wskazywała na napięcia i konflikty między różnymi, często konkurującymi ze sobą komórkami. BBC regularnie nadawało komunikaty wzywające do powstania, adresowane do Polaków służących w armii niemieckiej oraz Organizacji Todta, czyniąc to bez zgody polskiego rządu na uchodźstwie; uważano, że audycje te narażały na niebezpieczeństwo tajne komórki działające w ramach tych organizacji, a także zagrażały powodzeniu operacji „Dunstable”.

Operację „Dunstable” podzielono na trzy obszary operacyjne:
Hanower – Westfalia – Nadrenia

Badenia – Wirtembergia

Hamburg – Kilonia

Każdy z tych obszarów miał zostać podzielony na strefy i okręgi, do których przydzielono by instruktorów.

Do zadań należało:

organizowanie i przygotowywanie polskich robotników w Niemczech do samoobrony na wypadek upadku Rzeszy i wycofania się wojsk;

prowadzenie działań propagandowych mających na celu utrzymanie morale polskich robotników oraz demoralizację niemieckich pracowników;

prowadzenie działań wywiadowczych;

dokonywanie aktów sabotażu gospodarczego.

W notatce z dnia 21 października 1944 r. (sygn. TNA/HS4/225/109941, nr ref. PS/43/649) wyszczególniono następujące grupy żołnierzy ze stacji S.T.S. w Dunstable, wyznaczonych do przerzutu do Niemiec w cywilnych ubraniach:

Z dokumentacji wynika, że ​​oddziały z Dunstable i Bardsea szkoliły się wspólnie i pod dowództwem majora Kowalskiego odbyły specjalne ćwiczenia w Brighton w dniach 2–4 października 1944 roku. Dokładny charakter tych ćwiczeń nie został ujawniony. Pułkownik Hazell sugerował jednak, że do operacji potrzeba kolejnych 100 ludzi i że można by tam skierować niewykorzystane dotąd zespoły z Bardsea – mimo iż ośrodek S.T.S. 63 nie dysponował wystarczającą przestrzenią, by pomieścić taką liczbę personelu po tym, jak część żołnierzy oddelegowano na szkolenie w szkole Grupy B.

Program szkolenia zakończono 4 lutego 1945 roku i zatwierdzono podpisem dowódcy kompanii, kapitana Stępnia. Szkolenie obejmowało ćwiczenia nocne z wykorzystaniem dwóch lub trzech ciężarówek trzytonowych oraz wykłady medyczne, mające na celu zwiększenie szans żołnierzy na przetrwanie w warunkach polowych.

Pismo z 22 grudnia 1944 roku, skierowane przez podpułkownika Dashera (z amerykańskiego wywiadu wojskowego – US MI) do pułkownika J. Lunkiewicza, wskazuje, że zespoły „Dunstable” działały w terenie w amerykańskiej strefie okupacyjnej w Europie, a ich baza znajdowała się w Dinant. Choć korespondencja dotyczyła kwestii logistycznych, strona amerykańska wyraźnie doceniała jakość i doskonałą organizację operacji, w której przebieg Naczelne Dowództwo nie zamierzało ingerować. Jednakże w lutym 1945 roku sytuacja na froncie europejskim sprawiła, że ​​cała kompania mogła nie być w pełni gotowa do realizacji pierwotnego zadania. Zaproponowano podział kompanii na sześć sekcji dowodzonych przez oficerów, z których każda miała zostać wzmocniona operatorem radiostacji. Zakres ich zadań miał zostać zmodyfikowany tak, aby obejmował niewielkie rajdy komandosów głęboko na tyłach wroga (dalej niż w przypadku działań jednostki S.P.U. 22) lub akcje w wybranych obozach jenieckich dla Polaków. W takich miejscach żołnierze mieli chronić jeńców do czasu nadejścia sił alianckich.

Dokumentacja dotycząca operacji „Dunstable” w zakresie opisu prowadzonych działań jest niepełna i niespójna. W archiwach znajduje się raport Christophera Warnera (C.M.G.) z brytyjskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych (Foreign Office), datowany na 1 sierpnia 1945 roku (sygn. TNA/HS4/268/109952), który ukazuje nadchodzące problemy wynikające z upadku III Rzeszy.

Z raportu wynikało, że osiemdziesięciu sześciu agentów utknęło za granicą i wymagało repatriacji do Wielkiej Brytanii. Skala problemu stawała się oczywista już choćby ze względu na ich rozproszenie geograficzne. Wielu z tych agentów przeszło przez więzienia lub obozy koncentracyjne; mimo że dwudziestu dwóch zdołało już wrócić do Wielkiej Brytanii, istniały trudności logistyczne. Ośmiu przebywało w Brukseli, a trzech w Paryżu, podczas gdy około pięćdziesięciu pozostawało w „systemie”, nie zgłaszając się jednak do władz. Ponadto polski VI Oddział nalegał na szybki powrót agentów z Paryża, aby móc zlikwidować tamtejszą placówkę. Obawy budziła również rosnąca liczba agentów „pojawiających się” w różnych zakątkach Europy. Kłopotliwą sytuację dla pułkownika Perkinsa stanowiło sześciu agentów zatrzymanych w Pilźnie: funkcjonariusz polskiego MSW (wysłany do kraju w 1943 roku) wraz z żoną, dwaj polscy urzędnicy konsularni (jeden z nich z żoną) oraz pani Razska – małżonka komandora lotnictwa Razski, oficera łącznikowego polskich sił powietrznych wspierającego działania we Włoszech.

Z korespondencji wynikało, że zgoda na wjazd pani Razski do Wielkiej Brytanii nie zostanie wydana, dopóki rząd brytyjski nie podejmie decyzji w sprawie przesiedlenia Polaków – niezależnie od odwagi, jaką wykazali się oni w służbie, czy niebezpieczeństw, na jakie byli narażeni.

Jan Librach, który odegrał kluczową rolę w organizacji działań we Francji, napotykał trudności w uzyskaniu zezwoleń na przesiedlenie byłych agentów za granicę – zwłaszcza do Francji, gdzie ośmiu agentkom odmówiono prawa powrotu.

Kwestia przesiedleń oraz wycofanie uznania dla polskiego rządu w Londynie stanowiły jeden z najtrudniejszych momentów w relacjach brytyjsko-polskich i do dziś pozostają źródłem zażenowania – bolesną sprawą, o której niełatwo zapomnieć. Reakcja na raport Warnera wyraźnie obnażyła brytyjską dwulicowość. Do Pilzna przybyli kolejni agenci współpracujący z SOE, co wprawiło pułkownika Perkinsa w jeszcze większe zakłopotanie. Absurdalną postawę brytyjskiego rządu ukazuje historia opisana w depeszy szyfrowej o klauzuli „ściśle tajne”.

Depesza z 3 sierpnia 1945 roku, nadana pod kryptonimem „Chequebook” (sygn. TNA/HS4/268/109952), ujawnia losy agenta Petera Czesa.

Wysłany do Polski w ramach operacji CAPE, osobiście zniszczył 30 niemieckich pociągów na froncie rosyjskim i dowodził AK we Lwowie, współpracując z Armią Radziecką w odsieczy miasta. Złapany przez Sowietów, Czes został skazany przez NKWD na 20 lat więzienia jako Ukrainiec. Peter Czes uciekł i wspierał powrót do Polski byłych żołnierzy, ale sprzeciwiał się jakiemukolwiek „agresywnemu oporowi” wobec sowieckiej okupacji Polski. Szyfr wyraźnie wskazuje na potrzebę umożliwienia repatriacji, aby „nie stracić żadnego śladu szacunku w Europie Środkowej”.

Aby uniknąć dalszych problemów, szyfr ujawnił, że Peter Czes zostanie wysłany do Paryża lub Brukseli pod przykrywką byłego jeńca wojennego, aby obejść blokadę lub weto wobec powracających agentów. Kolejny szyfr nakazywał Peterowi Czesowi stawienie się pod adresem 62 Rue du Faubourg, St. Honore w Paryżu. Jednak nie nastąpiło to przed licznymi notatkami międzyresortowymi, podtrzymującymi weto lub próbującymi renegocjować warunki powrotu. Skutki uboczne obejmowały Ministerstwo Spraw Zagranicznych i Biuro Służby Bezpieczeństwa (OSS), ponieważ Pilzno znajdowało się pod kontrolą USA, a ostateczna decyzja należała do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Sytuacja stawała się coraz bardziej rozpaczliwa i narażała agentów na realne niebezpieczeństwo. Szyfr z datą 11.08.1945 wskazywał, że 2. Pułk Spadochronowy mógł zostać użyty do wymuszenia na przesiedlonych agentach i polskim personelu wojskowego z Pilzna przejścia przez granicę do Polski. Na szczęście był tylko jeden oficer i jeden rezerwowy operator W/T, a Biuro Służby Bezpieczeństwa było przeciążone. Rozkaz nigdy nie został wykonany. Jak szybko sytuacja się odwróciła!

21 sierpnia 1945 roku powołano Anglo-Polską Komisję Likwidacyjną i Komisję ds. Polskich Sił Zbrojnych, aby rozstrzygnąć wszystkie sprawy dotyczące Rządu Polskiego na Uchodźstwie. Kluczowym zadaniem obu komisji było uporządkowanie spraw osób, które nadal wymagały repatriacji lub zdecydowały się na emigrację. Hrabia Raczyński miał pełnić funkcję łącznika między rządami brytyjskim i polskim. Chociaż wydano rozkazy odesłania agentów do Wielkiej Brytanii, pojedyncze przypadki nadal budziły niepokój. Szyfr z datą 22 sierpnia wskazywał, że w Pilźnie przetrzymywany jest tylko jeden agent, SAMOTUS, i jego żona. Wszyscy pozostali zmierzali na zachód przez Bawarię do Wielkiej Brytanii, gdzie toczyła się debata na temat w sprawie wiz, która wciąż rozgorzewa między różnymi departamentami.

Depesza od ambasadora Wielkiej Brytanii w Moskwie (TNA/HS4/268/109952) ujawniła delikatną sprawę polskiego oficera schwytanego przez NKWD. Ambasada zabiegała o uwolnienie mężczyzny, znanego jako kapitan Alun Morgan, i doprowadziła do jego powrotu do Wielkiej Brytanii specjalnym lotem ambasadora. Z materiałów archiwalnych wynika jednak, że przetrzymywano prawdopodobnie także inne osoby; w związku z tym zwrócono się do W. Jerofiejewa z Ludowego Komisariatu Spraw Zagranicznych w Moskwie z prośbą o ustalenie tożsamości zatrzymanych.

Okres powrotu do normalnego życia wiązał się dla agentów z pewnymi komplikacjami. Procedury końcowe i powrót do rutynowych obowiązków mogły niekiedy wydawać się błahe w obliczu dobiegającej końca wojny – zwłaszcza gdy pominąć kwestię osobistego ryzyka i poniesionych ofiar. Wielu agentów zabierało ze sobą na misję żołd; nie wiemy, w jakim celu – choć najpewniej po to, by przekazać go rodzinie. W terenie dowódcy polowi często „rekwirowali” te pieniądze na potrzeby utrzymania oddziału. Po powrocie do Wielkiej Brytanii wielu agentów pozostawało bez środków do życia.

Trudności, z jakimi mierzyli się agenci, dobrze obrazuje list z 25 października 1945 roku (sygn. TNA/ HS4/268/109952), napisany przez brytyjskiego oficera (którego nazwiska nie podano), przebywającego na urlopie w Penrhyndeudraeth w północnej Walii.

Porucznik Makowski przeszedł szkolenie, a następnie służył w polskich siłach specjalnych (w szeregach „Cichociemnych”). W brytyjskim mundurze i posługując się fałszywymi dokumentami, działał na tyłach wroga we Włoszech i Grecji w ramach Force 139. Jego zadaniem w Grecji było destabilizowanie rozciągniętych linii niemieckich sił zbrojnych; współpracował przy tym z greckimi rojalistami. Po wycofaniu z Grecji porucznik Makowski został wyznaczony do udziału w kontynuacji operacji „Freston” w południowej Polsce, jednak obszar ten został zajęty przez Armię Czerwoną, co spowodowało odwołanie operacji. Za walkę u boku greckich lojalistów Makowskiemu i jego rodzinie – po powrocie do Polski – groziło dożywocie na Syberii. Autor listu przyznaje, że trudno mu z jednej strony przyznawać odznaczenia za męstwo, a z drugiej – wydawać wyroki śmierci. W liście zawarto prośbę do adresata o skontaktowanie się z majorem George’em Klauberem w celu zweryfikowania sprawy. Porucznik Makowski mieszkał przy St. Leonards Road 10 w Londynie (dzielnica W13), a odręczna notatka ołówkiem wskazuje, że pozwolono mu pozostać w Wielkiej Brytanii.