Operation FLAMSTEAD and FERNHAM

Jesienią 1944 roku uwaga SOE (Kierownictwa Operacji Specjalnych) skupiła się na ogromnej liczbie cudzoziemskich robotników w Niemczech oraz możliwości wykorzystania ich na rzecz aliantów; jednocześnie obawiano się o los jeńców wojennych przetrzymywanych w obozach na terenie Polski. SHAEF (Naczelne Dowództwo Alianckich Sił Ekspedycyjnych) poleciło SOE rozważenie potencjału propagandowego i sabotażowego tych robotników; w przeciwieństwie do jeńców wojennych – chronionych konwencją genewską, a przez to niemożliwych do wykorzystania w powstaniu (i narażonych na natychmiastowe rozstrzelanie przez Niemców w razie takiego udziału) – robotnicy ci mogli odegrać inną rolę. Operację „Dunstable” powołano w celu ochrony polskich robotników w Niemczech, natomiast operacje „Flamstead” i „Fernham” miały na celu nawiązanie kontaktu z jeńcami wojennymi oraz robotnikami przymusowymi w Polsce. Churchillowi zależało na obecności brytyjskich oficerów łącznikowych (BLO) w terenie, współpracujących z Armią Krajową (AK) w zakresie gromadzenia danych wywiadowczych o niemieckich siłach okupacyjnych oraz wykorzystania jeńców i byłych robotników przymusowych do destabilizacji i doprowadzenia do upadku III Rzeszy. Przemówienie Eisenhowera do wszystkich cudzoziemskich robotników, wyemitowane przez BBC, sprowokowało niemieckie naloty na obozy pracy w poszukiwaniu materiałów propagandowych, tajnych odbiorników radiowych oraz dowodów na istnienie zorganizowanego ruchu podziemnego.

Do 1942 roku wyjazdy do pracy w Niemczech odbywały się na zasadzie dobrowolności; później wprowadzono przymus, narzucając krajom okupowanym określone kontyngenty. Od 7 do 10 milionów Polaków wstąpiło do Organizacji Todta, by ratować życie i uniknąć deportacji. AK niemal natychmiast wprowadziła w jej szeregi swoich agentów, a zdobyte informacje wywiadowcze przekazywano do Oddziału VI w Londynie.

Operację „Flamstead” zainicjował major Hazzel; miała ona współgrać z operacją „Freston” (zaplanowaną do działań w rejonie Włoszczowy i Końskich), a agentów skierowano w rejon Nowego Targu, na południe od Krakowa. „Flamstead” prowadzono równolegle z operacją „Dunstable”, a koordynację działań i gromadzenia danych wywiadowczych zapewniano z bazy operacyjnej M.E. 22 w północnej Francji. Baza M.E. 22 utrzymywała również agentów w Szwajcarii, Szwecji i Danii. Z kolei operacja „Fernham” miała być prowadzona w rejonie Piotrkowa, niedaleko Łodzi. Poniższa tabela przedstawia szacunki SOE dotyczące sił czynnych AK na dzień 24 października 1944 roku. Liczebność oddziałów partyzanckich oceniano na równowartość około pięciu dywizji. Po upadku powstania warszawskiego większość działań przeniosła się w rejony leśne i górskie. Raport wskazuje na istnienie dużej bazy partyzanckiej w lasach w pobliżu Tucholi oraz na obecność licznych oddziałów AL (Armii Ludowej) – kontrolowanych przez Sowietów i utrzymujących łączność z NKWD – działających na wschodnich i południowych terenach Polski.

Proszę zapoznać się z listą nazwisk.

W procesie planowania SOE podzieliło operację na trzy fazy, w których instrukcje dla agentów zależały od ich lokalizacji, warunków miejscowych oraz bliskości sił alianckich lub Armii Czerwonej. Faza pierwsza obejmowała działania infiltracyjne, w tym lokalizowanie obozów pracy, nawiązywanie kontaktów z przychylnie nastawionymi Polakami lub Armią Krajową (AK) oraz gromadzenie informacji o warunkach bytowych. Formowano pięcioosobowe „komórki”, których członkowie składali przysięgę i rozpoczynali działania. Faza druga zakładała wprowadzenie agentów pełniących funkcje kurierów i radiotelegrafistów. BBC miała nadawać do obozów pozornie niewinne komunikaty zawierające konkretne instrukcje, ukierunkowane przede wszystkim na prowadzenie czarnej propagandy i destabilizację nastrojów wśród niemieckich robotników. Przebieg fazy trzeciej zależał od warunków lokalnych, jednak w odpowiednim momencie – tuż przed upadkiem Niemiec – planowano wzniecenie powstania. Miało się ono odbyć przy wsparciu specjalistycznych oddziałów spadochronowych (przeszkolonych w ośrodku STS 63), zrzucanych do obozów wraz z zaopatrzeniem w broń, co pozwoliłoby więźniom na obronę i „likwidację” ciemięzców.

Dokumenty z archiwum PRO wskazują na pośpiech towarzyszący planowaniu operacji oraz trudności w dopasowaniu dostępnych, przeszkolonych oficerów i radiotelegrafistów do zadań. Celem operacji „Flamstead” i „Fernham” była ocena stanu sił AK oraz przygotowanie ich do działań przeciwko celom taktycznym i strategicznym. Agenci mieli również za zadanie gromadzić informacje o niemieckim porządku bojowym oraz dane wywiadowcze dotyczące działań wymierzonych w Armię Czerwoną i AK. Podlegali oni bezpośredniemu dowództwu zespołu operacji „Freston”. W późniejszym terminie rozkazy zmodyfikowano, uwzględniając w nich kwestię polskich robotników.

Dowódcą operacyjnym (OC) zespołu „Flamstead” mianowano kapitana R. Purvisa, a oficerem łącznikowym strony polskiej – kapitana Makomskiego. W skład zespołu wchodził również kapitan Marchant, mający za sobą doświadczenie w działaniach we Francji i Afryce Zachodniej. Funkcję radiotelegrafisty pełnił sierżant Hutson – były jeniec wojenny, któremu udało się zbiec z niewoli w Polsce. Major Purvis (wcześniej służący w Force 139) został wybrany ze względu na swoje doświadczenie operacyjne zdobyte we Francji. W skład zespołu operacji „Fernham” wchodzili: ppłk P. Harker, mjr J. Roper, mjr A. Kennedy oraz starszy sierżant sztabowy (C.S.M.) L. Peaker. Squadron Leader Landau, również przydzielony do tej grupy, został wycofany pod naciskiem VI Oddziału Sztabu Naczelnego Wodza. Strona polska uznała, że ​​nie nadaje się on do zadania, gdyż nie potrafiłby wiarygodnie udawać Polaka; ponadto fakt, że znał osobiście Naczelnego Wodza, gen. Sikorskiego, czynił jego obecność ryzykowną.

Każdy zespół wyposażono w sprzęt przystosowany do warunków zimowych, a grupie „Flamstead” przydzielono dodatkowo narty. Ponadto każdy zespół otrzymał 4000 dolarów w złocie, 2000 dolarów w gotówce oraz osiem białych diamentów o masie od pół do jednego karata.

Oba zespoły miały zostać zrzucone do Polski 22 listopada 1944 roku. Operację jednak opóźniono z powodu złych warunków pogodowych oraz trudności, o których donosił zespół operacji „Freston” (zob. https://polandinexile.com/article/operation-freston/).

Na początku stycznia 1945 roku oba zespoły przebywały w Brindisi, oczekując na transport oraz na weryfikację („zdjęcie odcisku palca”) ich próbnej łączności szyfrowej. Zespół „Fernham” napotkał jednak problemy z nadawaniem, ponieważ wybrana częstotliwość była silnie zakłócana przez duży ruch w kodzie Morse’a. W czasie gdy rozwiązywano ten problem, Armia Czerwona przełamała niemiecką obronę, wychodząc z przyczółków w środkowej i południowej Polsce. Działania niemieckie w rejonie Nowego Targu zmusiły lokalne oddziały Armii Krajowej do wycofania się do lasów na północny zachód od tego obszaru, aby uniknąć schwytania. W połowie stycznia 1. Front Białoruski pod dowództwem Żukowa uderzył na niemiecką 9. Armię (wchodzącą w skład Grupy Armii „Środek” dowodzonej przez Schörnera) z dwóch niewielkich przyczółków na zachód od Wisły, tworząc linię frontu o długości ponad 400 kilometrów. Hitler rozkazał przerzucić elitarny Korpus Pancerny „Grossdeutschland” z frontu pruskiego w celu wzmocnienia załamującej się linii obrony; jednostka ta wyładowała się w Łodzi, gdzie natknęła się na uciekających Niemców etnicznych (Hastings, 2004). 27 stycznia 1945 roku, po czterech miesiącach przygotowań do misji, operacjom Flamstead i Fernham nakazano przerwanie działań. Rozpoczął się wyścig do Berlina.

Gorzki koniec
Wraz z odwołaniem operacji FLAMSTEAD i FERNHAM nierozwiązana pozostała kwestia ogromnej liczby zagranicznych robotników (z Organizacji Todt oraz osób poddanych pracy przymusowej) i jeńców wojennych przebywających w Niemczech. Rosnący niepokój budził również los uwięzionych agentów SOE wysłanych do Polski, żołnierzy Armii Krajowej (AK) i ocalałych uczestników walk, a także innych osób wojskowych, których bezpieczeństwo było istotne dla polskiego rządu na uchodźstwie.

29 sierpnia 1944 roku rządy Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych uznały żołnierzy AK za kombatantów w rozumieniu konwencji genewskiej (Ciechanowski, 1974; Davies, 2003; Kochanski, 2012). Mimo okrucieństw, jakich doświadczyła ludność Warszawy w trakcie powstania (szacuje się, że liczba ofiar wyniosła od 150 000 do 200 000 osób, w tym ofiar masowych egzekucji i śmierci głodowej), liczono, że uznanie to zapewni pewną ochronę przed represjami oraz zagwarantuje status jeńca wojennego w razie schwytania. 5 października 1944 roku, po bohaterskiej walce i upadku powstania, ze zrujnowanego miasta wyszło 15 378 żołnierzy AK, w tym 922 oficerów i 3000 kobiet. O ile mężczyzn włączono do funkcjonującego w Niemczech systemu jenieckiego Wehrmachtu, o tyle los kobiet potoczył się inaczej (Kochanski, 2012). Kobiety zazwyczaj traktowano jako członkinie ruchu oporu, odmawiając im statusu jeńca wojennego; Niemcy wywierali na nie presję, by zrzekły się statusu kombatanta i przeszły do ​​pracy cywilnej. 1721 kobiet odmówiło i zostało wysłanych do nieczynnego obozu karnego w pobliżu Oberlangen w Dolnej Saksonii (Niemcy), gdzie panowały fatalne warunki, o których nie wiedział Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża (Davies, 2003; Kochanski, 2012). W dniach 17–18 kwietnia 1945 roku oddziały 1. Polskiej Dywizji Pancernej („Czarne Diabły”) otrzymały rozkaz udania się do obozu Stalag VI C w Oberlangen (faktycznie położonego w Niedelangen), aby ochronić przebywające tam kobiety przed wykorzystaniem ich w działaniach dywersyjnych (McGilvray, 2005). Pluton z 3. szwadronu wkroczył na teren obozu, wywołując zdumienie i radość więźniarek, dla których wyzwolenie przez polskie siły było całkowitym zaskoczeniem. W miarę jak 1. Polska Dywizja Pancerna generała Maczka posuwała się w kierunku Wilhelmshaven i Jever, narastał problem tzw. osób przemieszczonych (DP – *displaced persons*). Kwestia ta stała się tak paląca, że ​​generał Maczek zdecydował się zająć miasto Haren i ewakuować ludność niemiecką, by zwolnić miejsce dla jeńców wojennych i osób przemieszczonych (Kochanski, 2012) oraz powstrzymać napływ ludzi kierujących się na południe, ku 2. Korpusowi Polskiemu we Włoszech.

Wraz z postępami aliantów w głąb Niemiec rozpoczął się wyścig z czasem, którego celem było przejęcie nazistowskich tajemnic, danych wywiadowczych i technologii; zadanie to powierzono tajnej jednostce, w skład której wchodzili zarówno brytyjscy żołnierze, jak i wybitni naukowcy. Formacja ta, znana jako T-Force (zwana również „Kingsmen”), była elitarnym oddziałem utworzonym z inicjatywy pisarza Iana Fleminga. Podczas przemieszczania się jednostki na wschód jej działania bywały utrudniane przez tłumy uwolnionych więźniów różnych narodowości, byłych robotników przymusowych oraz inne osoby przemieszczone (Longden, 2010). Choć głównym zadaniem grupy było pozyskiwanie informacji wywiadowczych i technologii, musiała ona również wyprzedzić innych aliantów, Sowietów oraz szabrowników w walce o przejęcie cennych zasobów. Po przekroczeniu Renu i wkroczeniu do Hanoweru okazało się, że masowe wyzwalanie osób przemieszczonych stanowi zagrożenie dla cennego sprzętu, a skala grabieży wymknęła się spod kontroli (Longden, 2010). Hanower znajdował się w amerykańskiej strefie okupacyjnej, lecz miał kluczowe znaczenie strategiczne jako ośrodek wojskowy i przemysłowy; to właśnie tam T-Force odkryła nowe rozwiązania w dziedzinie radarów, technologii produkcji (metalurgii) oraz techniki podczerwieni.

Organizacje SOE oraz VI Oddział Sztabu Naczelnego Wodza (VI Bureau) korzystały z zasobów T-Force w celu przeprowadzenia ewakuacji lub repatriacji kluczowego personelu. 19 maja podpułkownik M. Utnik z VI Oddziału skontaktował się z majorem M. Picklesem, informując, że wkrótce zostanie przedstawiona lista priorytetowa, jako że wielu żołnierzy internowano w obozie VIIA w historycznym mieście Murnau w Bawarii.

Pierwsza lista odzwierciedlała niepokój związany z koniecznością szybkiego powrotu do Londynu, wynikający z ról, jakie osoby te pełniły w czasie wojny jako „cichociemni” (PRO HS4/264). Na liście znaleźli się: Proszę przeczytać listę nazwisk.

Tego samego dnia nadeszła druga, poprawiona lista, uzupełniona o nazwisko majora Kazimierza Bilskiego, który pełnił funkcję oficera sztabowego u generała Bora podczas jego pobytu w Warszawie. Major Willard zwrócił się do 7. Armii z wnioskiem, aby major Van Maurik (z SOE) wyznaczył oficera odpowiedzialnego za eskortę i opiekę nad tymi ludźmi. Niestety, ze względu na problemy transportowe oraz znaczną odległość, sprawę przekazano do rozstrzygnięcia majorowi Henry’emu z komórki SAARF przy Grupie Armii nr 6. Zidentyfikowano około 34 jeńców wojennych o wysokim priorytecie; pod względem zawodów sprzed wojny grupa ta była zróżnicowana – od studentów i rolników po zawodowych wojskowych.

11 czerwca 1945 roku z jednostką T-Force skontaktował się major D. Newman z pułku Royal Norfolk Regiment w sprawie zorganizowania transportu lotniczego dla grupy Polek (byłych jeńców wojennych), które miały zameldować się w polskim Sztabie Głównym, mieszczącym się w hotelu Rubens przy Victoria w Londynie (zob. SAARF: https://polandinexile.com/article/s-a-a-r-f/). Kobiety te przebywały wówczas w Brukseli, oczekując na transport. Proszę przeczytać listę nazwisk.

Łącznie polski Oddział VI odpowiadał za 86 agentów przebywających w obozach jenieckich lub koncentracyjnych, z których około 50 wciąż było rozproszonych po terenie Niemiec i Francji. Przemieszczanie się było utrudnione ze względu na ograniczenia wizowe; z podobnymi problemami mierzyli się nawet agenci związani z organizacją MONICA we Francji, a o stosowne zezwolenia zabiegał pan Librach, odpowiedzialny za sprawy brytyjskie w polskim Ministerstwie Spraw Wewnętrznych (zob. https://polandinexile.com/article/continental-action/).

Jedną z największych operacji podlegających likwidacji była MONICA (znana również jako POWN, czyli Polska Organizacja Walki o Niepodległość) (PRO HS4/264) – jedna z najmniej znanych tajnych armii w Europie. Działania organizacji obejmowały większość terytorium Francji, ze szczególnym nasileniem na północy (w okolicach Lille) oraz w dużych miastach, takich jak Lyon, Saint-Étienne, Grenoble, Tuluza, Périgueux i Paryż. Ważnym ośrodkiem rekrutacyjnym – podobnie jak Lille – było Montceau-les-Mines, gdzie skupiała się liczna grupa polskich górników, będących migrantami zarobkowymi jeszcze z lat 20. XX wieku. Major F. Chalmers Wright otrzymał zadanie likwidacji organizacji oraz uporządkowania spraw finansowych tego przedsięwzięcia, liczącego od 5 do 6 tysięcy członków. Przeprowadzony przez niego w dniach 12–26 czerwca 1945 roku audyt organizacji MONICA koncentrował się na kwestii odszkodowań dla Polaków. W dniu 9 maja 1945 roku w ambasadzie w Paryżu sporządzono protokół dotyczący odszkodowań o charakterze wojskowym, a nie cywilnym; dokument ten obejmował osoby deportowane z Francji – przy czym dotyczył obywateli francuskich, a nie polskich. Ci ostatni, działający w ramach POWN, byli traktowani przez rząd de Gaulle’a podejrzliwie, gdyż nie postrzegano ich jako części ruchu oporu. Polacy natomiast uważali, że walczą w słusznej sprawie sojuszniczej, a nie wyłącznie polskiej. Francuskim deportowanym przysługiwało odszkodowanie w wysokości 75 funtów na mocy rozporządzenia nr 45-948 (z 11 maja 1945 roku); świadczenia nie obejmowały bezdzietnych wdów, przewidziano natomiast pewne rekompensaty za domy splądrowane przez Gestapo. Łączne koszty wyniosły 25 100 funtów (co w dzisiejszych realiach odpowiada kwocie około 1,1 mln funtów), przy czym suma 50 funtów stanowiła równowartość około 10 000 franków (PRO HS4/264). Z raportu autorstwa Chalmersa Wrighta wynika, że ​​25 członków rodzin związanych z organizacją MONICA poległo w walce, 15 zmarło w obozach koncentracyjnych (z których powróciło 59 osób), a los kolejnych 51 pozostał nieznany (PRO HS4/264); szacuje się jednak, że łączna liczba ofiar wyniosła prawdopodobnie 175 osób. W raporcie wymieniono zaledwie kilka nazwisk, wskazując Antoniego Smolarka, Josefa Klimka, Franciszka Bębna i Franciszka Dudziaka jako przypadki nierozstrzygnięte (zob. https://polandinexile.com/article/s-a-a-r-f/).

Z dokumentów przebija troska o losy ludzi. Porucznik Grocholski z VI Oddziału zwrócił się z pytaniem, czy SOE mogłoby pomóc w sprowadzeniu do Wielkiej Brytanii jego brata, podporucznika Kazimierza Grocholskiego, który od 1939 roku przebywał w niewoli i podupadł na zdrowiu. Bracia ci byli jedynymi ocalałymi członkami rodziny liczącej siedmiu braci, dwie siostry oraz rodziców. Porucznik Grocholski pracował jako tłumacz w obozie jenieckim Stalag VII-A w Murnau i liczono, że w sprawie jego brata pomoże jednostka SPU 24. Kazimierz pragnął ukończyć studia prawnicze.

Po ogłoszeniu postanowień konferencji jałtańskiej Polacy poczuli się zdradzeni i odizolowani, a wielu z nich z obawą patrzyło w przyszłość. W lutym 1946 roku parlament przyjął stosowną ustawę, a w połowie marca Ernest Bevin oficjalnie zakomunikował, że utrzymanie wszystkich Polaków w Wielkiej Brytanii nie jest możliwe (Cynk, 1998). Wkrótce potem rozpoczęto nabór do Korpusu Przesiedleńczego Polskich Sił Powietrznych (PARC). Mimo że brytyjska gospodarka była zdruzgotana i borykała się z ogromnymi niedoborami surowców oraz brakiem siły roboczej, możliwości znalezienia zatrudnienia były znikome lub wręcz nie istniały. Żołnierze wszystkich stopni i rodzajów sił zbrojnych musieli podjąć pracę fizyczną lub trafić do polskich obozów przesiedleńczych (Polish Resettlement Camps), ponieważ w służbie pozostawiono jedynie nieliczny personel – głównie w Królewskich Siłach Powietrznych (RAF), na mocy specjalnego porozumienia.

W okólniku Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (Home Office) z 4 czerwca 1952 r. przedstawiono przegląd statusu byłych obozów przesiedleńczych w kontekście mającego nastąpić w tym samym miesiącu uchylenia dotychczasowych przepisów – na mocy rozporządzenia *Aliens (Employment) (Polish Forces) (Revocation) Order 1952*. Do czerwca 1952 r. wielu Polaków traktowano jako osoby o statusie cudzoziemca, a kwestie rejestracji oraz zezwoleń na prowadzenie działalności gospodarczej regulowały ustawy uchwalone w okresie powojennym, w tym:

Rozporządzenie z 1948 r. w sprawie zatrudnienia cudzoziemców

Rozporządzenie z 1948 r. w sprawie zatrudnienia cudzoziemców (Polskie Siły Zbrojne)

Wytyczne z 1948 r. w sprawie ograniczeń dotyczących cudzoziemców (Polskie Siły Przesiedleńcze)

W okólniku oszacowano, że od 80 do 90 000 byłych żołnierzy ChRL nadal objętych rozporządzeniem o cudzoziemcach (zatrudnienie) w Siłach Zbrojnych RP z 1948 r., którzy musieli uzyskać zgodę sekretarza stanu przed podjęciem jakiejkolwiek działalności gospodarczej, zawodu lub pracy zarobkowej innej niż służba pracodawcy. Szacuje się, że około 2000 osób, które zostały zwolnione ze służby, ale nie wjechały do ​​ChRL, potrzebowało zgody Ministerstwa Pracy i Służby Narodowej na podjęcie pracy zarobkowej. Środki te utrudniały osiedlanie się w Wielkiej Brytanii i „niewygodne” zachęcanie do emigracji (zob https://polandinexile.com/article/polish-resettlement-corps-1946-1948/)