Opens in a new tab

Operation WACHLARZ (FAN)

  • English
  • Version Française
  • Wersja Polska

  • Table of Contents

Introduction

A metallic badge featuring the letters "AK" at the bottom and a "PW" symbol at the top, with a background of four fan-shaped panels.

It would be wrong to assume that on the defeat of Poland with its partition between the Reich and the Soviets, the country would be subdued and subservient to the occupiers. After the Germans launched their attack on the Soviets in Operation BARBAROSSA, a mixture of Polish underground units started their offensive of sabotage and diversionary attacks on supply columns (Williams, 2012). At this stage of the war, the Polish underground movement was fragmented and worked alongside political parties that meant the Union of Revenge and Wachlarz operated semi independently until the Home Army or Armia Krajowa brought them together under the Directorate of Diversion (Kedyw) and a more unified movement. The Polish sabotage campaign behind the German front in Russia is often overlooked and was spread-out as a ‘fan shape’ from Warsaw to the Baltic Coast and the Black Sea. This was to the east of the 1939 border or from the banks of the river Dvina to the Dnieper (Garliński, 1969; Chlebowski, 1985; Bałuk, 1995).

A blue-toned historical map shows the administrative divisions and borders of occupied Poland and surrounding regions during the Second World War, labelled in Polish.

The operation

Although the Wachlarz operation was known to SOE (called the ‘Big Scheme’ by SOE), they initially operated with a degree of independence as part of the ZWZ. In the autumn of 1941, the ZWZ command established a diversion unit that was the forerunner of a planned larger uprising. The C-in-C of the ZWZ, Gen. Stefan Rowecki, gave a twelve-point response to the plan outlining the agreed operational areas, its secrecy within the ZWZ, the need not to overlap with other operations and that recruitment and financing would be separate from the ZWZ (Chlebowski, 1985). Sent to areas behind the German divisions, they were tasked in sabotage and use diversionary actions targeting bridges and rail communication networks (Chlebowski, 1985; Bałuk, 1995). The unit was initially commanded by Maj. Jan Włodarkiewicz (Damian) who was killed in mysterious circumstances in Lwów on 18th March 1942 and then succeeded by Maj. Adam Remigiusz Grocholski (Doktor, Brochwicz, Miś, Inżynier, Waligóra) (Bałuk, 1995) from April 1942 until March 1943. The Wachlarz was divided geographically by areas under German occupation with orders emanating from Warsaw and areas under Soviet occupation was commanded by Gen. Michał Tokarzewski-Karaszewicz before operation BARBAROSSA which was launched on 22nd June 1941.

Black and white historical map showing the borders and occupation zones in Poland during the Second World War, with labelled regions and a key for boundary types.

Initially, the period from September 1941 to April 1942 was focussed on recruitment, training in subversion skills and establishing routes behind the rear lines of the Wehrmacht. The integration into local communities with false names and alibies and develop arms dumps and caches were prioritised too. Integration into the local population was perilous since the regions had restrictions on movement and employment with all the local population having to register their whereabouts to local Reich administrators. Certain areas were forbidden to enter. However, during the winter of 1941/ 42, German companies and the Todt Organisation needed labour to fill the employment void and began to recruit locally (Chlebowski, 1985) which enabled the Wachlarz units to infiltrate both the organisations and various barred regions. During this period, the Eastern Front stretched from the outskirts of Leningrad and the Oblast, south towards the outskirts of Moscow, Taganrog on the Azov Sea and the Crimea.

The second phase which ended in May 1942 was a trial period of moving the first teams or patrols of the Wachlarz into strategic and forward positions, particularly the bridges over the Dvina and Dnieper and other key communications in readiness for sabotage operations to commence to damage the extended supply lines. General Stefan Rowecki issued a five-point plan:

  1. Contribute to the destruction of the material strength of the Germans
  2. Contribute to the hindering of the provisioning of the (eastern) front by the Germans
  3. Guerilla warfare in the rear of the Germans
  4. Delay the approach of the Soviets
  5. Start join actions with Polish Ukrainians

The plan used the word ‘contribute’ rather than other nouns like destruction since it shows a degree of military limitations imposed through the lack of resources and gives direction to the teams’ abilities. The commander of the Wachlarz, Lt. Col. Adam Grocholski (Brochwicz, Doktor, Iżynier) stipulated operational security, and counterintelligence would be managed through limiting access to the various units and the setting up of specific departments to control the operation into the following:

  • Security led by Lt. Col. Grocholski
  • Internal communications
  • Organizational intelligence
  • Operations
  • Quartermaster handling both transport and communications.

The patrols would consist of an officer and four to six ORs with three to four patrols located in key areas and the sabotage was planned to coincide with each other (Chlebowski, 1985). There were two plans:

  1. Variant A: This was seen as the minimum plan to destroy 45 bridges including ones over the river Dvina and Dnieper including the access roads.
  2. Variant B: Blow up or burn an additional 100 bridges and roads leading to the east from occupied Poland.
Table displaying departments, roles, and responsible persons for areas such as registration, training, couriers, and quartermaster’s office within an organisation, listing specific names and duties.
Table detailing Second World War resistance activities: equipment procurement, transport logistics with lorries and drivers, and communications via couriers and wireless, organised by group and leader.

On 1st December 1942, German counter-intelligence and the Gestapo almost destroyed Department V with the arrest of 2nd Lt. Tadeusz Kaczyński (Kazyniec) and 2nd Lt. Szczesniewski (Zuraw). The followiing day, more arrests threated to blow the network of couriers. As a result the couriers were controlled through the Chief of Staff to improve internal security.

The issue over the success or failure of the Wachlarz lay in the hands of the Government-in-Exile in London and the Allies shift in relations towards Stalin as an Ally, since the emergence of the eastern borders and the Curzon Line came into play during the development of the Sikorski-Maisky Agreement in July 1941. While thousands of Poles imprisoned by the Soviets were freed, the borderland covering eastern Poland would become a stumbling block in Polish and Soviet relations that became a ‘thorn in the side of Churchill and Roosevelt’. With the Wachlarz operating in a complex ethnic area made up of Poles, Ukrainians, Belarussians and Latvians together with a challenging landscape of swamps and forests, the overall conditions could not have been worse, but ideal for partisans. Once the area had now been declared to be in Soviet interests, the Poles felt betrayed. In effect the Treaty of Riga 1921 had been ripped up by Stalin.

Support Operations by Cichociemni

Polish Special Forces (Cichociemni) were dropped into Poland to bolster the quality of the units and provide instruction in sabotage, diversionary tactics, use of small arms and explosives and intelligence gathering. 27 Cichociemni were assigned to the operation which occurred in extremely difficult conditions since the operational areas had suffered from Soviet deportations and replaced by Soviet citizens and deportees from Lithuania and in some locations Volkesdeutch.

Jan Piwnik had been trained as a Cichociemni (Hyperlink: Cichociemni page) and dropped into Poland in Operation RUCTION on 1st-2nd November 1941 with Capt. Niemer Bidziński (Ziege) and a courier Lt. Napoleon Segieda who carried money to support ZWZ activities. They were dropped over Czatolin, 20Km from Skierniewic in the Łódź Voivodeship in central Poland with four W/T’s and radio receivers plus correspondence for the ZWZ.

Jan Piwnik was transferred to Równe in eastern Poland (Ukraine) until his arrest by the Gestapo in July 1942. Captured with him was Jan Rogowski, deputy commander who had been parachuted into Poland in Operation COLLAR on 3rd-4th March 1942. Piwnik managed to escape from prison and returned to Warsaw where he was ordered to lead the spectacular storming of the prison in Pińsk where he successfully released members the Wachlarz including Capt. Alfred Paczkowski (Wania) who was one of the first commanders of the Wachlarz and had trained as a Cichociemni in Britain. Paczkowski while operating in Section III had been arrested along with Marian Czarnecki (Rys, Ruski, Ignacy), the Deputy Commander of Section III; Piotr Downar (Azorek) and Mieczysł Eckardt (Bocian) who died during his interrogation by the SS (Cheblowski, 1985). All had been captured when trying to blow a bridge over the river Horyn to the east of Równe and an important communications transport link to the Eastern Front.

The raid was planned in a flat in Brześć by Piwnik after a guard tipped off the Wachlarz (Chlebowski, 1985) that the prisoners were being transferred to Pińsk. The impact of Gestapo raids almost caused the collapse of Section IV in Minsk that resulted in the Wachlarz to come under the command of the Kedwy (ibid). The city and prison were heavily fortified with a garrison of 3,000 Wehrmacht and Ukrainian troops. Although a bribe of 60,000 Reich Marks had been offered with no result, Piwnik decided an attack was the only option (ibid). Piwnik concluded the success would be based on surprise and the use of other Cichociemni to join the teams.

These consisted of:

  • Group I: Led by Jan Piwnik (Ponury), Władysław Hackiewicz, (MSZ, Zaleski), Zbigniew Wojnowski, (Motor, Zbigniew Sulima) who was dressed as an SS officer.
  • Group II: Lt. Jan Rogowski, (Czarka) Cichociemni from the COLLAR mission, Lt. Waclaw Kopisto, (Kra) Cichociemni from the SMALLPOX mission, Zbigniew Słonczyński, (Jastrzebiec, Jastrząb, Turoń, Dzik).
  • Group III: 2nd Lt. Michał Fijalka, (Kawa) Cichociemni from the SMALLPOX mission, Wiktor Hołub, (Kmicic), Czesław Hołub, (Ryks), Skwierczyński, (LDym).
  • Group IV: (Wrona), (Kruk), Władysław Westwalewicz, (Plomien).
  • Group V: Edward Pobudkiewicz, (Montera), Henryk Fedorowicz, (Pakunek
  • Group V: Edward Pobudkiewicz, (Montera), Henryk Fedorowicz, (Pakunek)
Black and white schematic map showing the layout of Pińsk Prison, labelled in Polish with sections, entrances, and surrounding streets.

Just before 17.00 on 18th January 1943 an Opel Kadet drove up to the gates of the prison. An SS officer (Zbigniew Wojnowski) rudely demanded the prison gates to be opened. As the car drove into the courtyard, a prison guard started to close the gates and was shot by Wojnowski. The second group entered the prison and ran across the courtyard into the prison offices and ripped out the phone cables and at the same time guarded the entrance hall. The next group entered the offices of the Oberwachtmeister and shot the occupants, one of whom managed to shoot Czesław Holub in the arm. On finding the prison keys, a team consisting of Czesław Holub, Zbigniew Słonczyński, Wiktor Holub and 2nd Lt. Michał Fijalka scaled an internal wall into the courtyard where the SS Officer Zbigniew Wojnowski distracted the guards who were overpowered. The Opel rolled into the inner courtyard to where the prisoners were held. Storming into the cells shouting in Russian to confuse any remaining prison guards, Paczkowski was released and bundled into the car and fled before being discovered.

The overloaded Opel burst its tyres before being rescued by a Ford truck driven by Edward Pobudkiewicz, (Montera) and headed towards Janów Poleski (in today’s Belarus) where they switched trucks to a Chevrolet that had a hiding place and made their way to Drohiczyn. The Ford truck acted as a decoy and headed towards Brest. Spikes were scattered across the roads to deter any pursuit.

A man in military uniform stands in a wooded area holding a sub-machine gun, identified as Jan Piwnik in the Kielce District in 1943.

It was all over in 15 to 20 minutes according to various accounts. Having sprung valuable AK officers from a heavily guarded prison in a daring raid, the ruse of being Soviet soldiers didn’t really work and the remaining 40 prisoners and the tragic end to 30 hostages highlighted the moral dilemas senior officers faced when planning covert operations (Chlebowski, 1985). Many of the teams headed towards Warsaw which took several days to avoid raising any suspicions.

Piwnik’s next assignment was to organise AK groups in the Radom area before his transfer to the Nowogródek District as leader of the VII battalion of the 77th Home Army Infantry Division. He was killed in action against the Germans during operation TEMPEST on 16th June 1944 near the village of Jewlaszcze (Śledziński, 2012, Turner, 2022). (Hyperlink: Warsaw Rising) His wife, Emilia Malessa (Marcysia) commanded the AK cell Zagroda consisting of about 100 couriers working on foreign communications at the AK HQ in Warsaw. She participated in the Rising and managed to escape from transports taking her to a labour camp. On the disbandment of the AK Marcysis was arrested for membership of NIE by the UB and tortured possibly giving away the identity of comrades on the premise no further action would take place by Józef Różański of the NKVD. Although pardoned by Bierut and shunned by former AK combatants, she committed suicide in 1949.

Two black-and-white photos show groups of people in forest settings in the Kielce–Radom area during 1943 and 1944. Both images are sourced from Batuk, 1995.

The following Cichociemni missions were sent to support the Wachlarz:

Operation BOOT 

27th -28th March 1942 from Tempsford after an aborted flight in February. The team consisted of: Lt. Zbigniew Bąkiewicz (Zabawka), 2nd Lt. Lech Łada (Żagiew), Lt. Jan Rostek (Dan), Lt. Tadeusz Śmigielski (Ślad) and Rafał Niedzielski (Moncy). Accompanying them was a courier: 2nd Lt. Leszek Janicki (Maciej, Zasobniki) carrying money for the underground army and assigned to the Government Delegation. They were dropped over Przyrów, 34 Km from Częstochowa with their kit spread around the LZ taking time to retrieve it.

Lech Łada was assigned to Section II of Wachlarz at Równe and in the autumn 1942 formed a sabotage unit with the help of Gryzoni partisans (escaped Georgians) who joined the AK. Jan Rostek was transferred to the intelligence unit in Kiev and arrested on 14th January 1943 by the Abwehr and murdered. Rafał Niedzielski served with the Wachlarz diversionary unit in the Lvov – Tarnopol – Płoskirów – Winnica – Żmerynka area until joining the Ponury and carried on with sabotage. He was killed while attacking a train near Wólka Plebańska in August 1943.

Operation BELT 

Operation Belt took off 30th – 31st March 1942 at 19.05 from Tempsford in Halifax (L9613 V) for south-central Poland near Końskie. The team consisted of Maj. Jerzy Sokołowski (Mira), Capt. Tadeusz Sokołowski (Trop), Lt. Stefan Majewicz (Hruby), Lt. Piotr Motylewicz (Krzemień), and Jan Jokiel (Ligota). The courier Lt. Jerzy Mara-Meyer (Filip Zasobniki) also carried money to fund the local AK detachment. They were dropped 6Km from the planned LZ.

Sokołowski left for Warsaw before being transferred to the Wachlarz sabotage unit that operated behind the German Eastern Front and he was joined by Tadeusz Sokołowski and Piotr Motylewicz. On attacking a prison in Mińsk, many prisoners and the attackers were killed. Sokołowski survived and became an instructor at the diversionary school Zagajnik in Warsaw. In an assassination attempt on a German agent in Warsaw, he was shot and handed over to the Gestapo and taken to their HQ in Alei Szucha and tortured. Sentenced to death, he was transferred to Auschwitz on 5th October 1943 along with 1,500 prisoners.

The courier, Lt. Jerzy Mara-Meyer had been made head of the special branch to resist expulsions in the Zamość region where the Germans planned to develop a colony (Williamson, 2012). He was killed in the Battle for Wojda blocking the expulsion of Poles whose successful actions forced the Germans to abandon the plan.

Operation CRAVAT 

8-9th April 1942 was the last one for the trial period. The Halifax (L9618 W) took off from Tempsford 8th – 9th April 1942 as the dark season was coming to an end for these missions. On board were Lt. Teodor Cetys (Wiking) who later wrote about his exploits, Lt. Stefan Mich (Jeż), Lt. Alfred Zawadzki (Kos), Lt. (General Staff) Henryk Kożuchowski (Hora), Lt. Roman Romaszkan (Tatar) and Lt. (General Staff) Adam Boryczka (Brona, Adam, Albin) and carried packages of money for the AK. They were dropped over Drzewicz, near Lake Dybrzk in the Pomeranian voivodship in northern Poland.

Adam Boryczka was engaged in sabotage operations against railway traffic and trained saboteurs at the Wachlarz commanding the AK Vilnius district between January and March 1943. The Gestapo ambushed him on 7th July 1943 and was wounded, requiring convalescence until August 1943. He Commanded an AK unit in the Rudnicka Forest (Brony) and was involved with many skirmishes until injured again on 1st April 1944 at Ostrowiec. On 7th July 1944 he attacked a column of escorted prisoners with many hundreds escaping into the surrounding countryside. When the NKVD entered Vilnius, AK soldiers were forced to lay down arms or join the Soviet Army. He fled to the Rudnicka Forest and met up with other units commanded by Lt. Col. Janusz Prawdzic-Szlaski and Lieutenant Colonel Maciej Kalenkiewicz. He remained in the forests until the disbandment of the AK.

Henryk Kożuchowski was assigned to the 3rd Operational Department in Łódź District and was subsequently arrested by the Gestapo on 5th December 1942. In June 1943 he escaped, and the AK’s counterintelligence had evidence the escape was staged and sentenced to death for treason which was carried out. He was rehabilitated by a commission in 1980. Zawadzki was assigned to the 3rd Operational Department in the Silesian district. In December 1942, he was arrested by the Gestapo on the Piotrowice railway station and transferred to Cieszyn and murdered.

In the autumn of 1942, the Home Army reorganised and organisations such as Wachlarz, ZWZ and Osa (Special Combat Actions) who operated in the General Government area who specialised in assassinations, became part of a more cohesive and unified organisation called Kedyw (Kierownictwo Dywersji) or Directorate of Sabotage and commanded by Brig. General Emil August Fieldorf (Nil, Maj) from December 1942 to March 1944 and later replaced by Lt. Col. Jan Mazurkiewicz (Radosław) until August 1944 (Garliński, 1975; Bałuk, 1995, Williamson, 2012).

Operation SMALLPOX 

took off from Tempsford in Halifax (W7773 S) also on 1st – 2nd September 1942. The team consisted of Capt. Bolesław Kontrym (Żmudzin), Lt. Mieczysław Eckhardt (Bocian), Lt. Hieronim Łagoda (Lak), Lt. Leonard Zub-Zdanowicz (Ząb), 2nd Lt. Michał Fijałka (Kawa) and Lt. Wacław Kopisto (Kra). They were dropped over Łoś-Bogatki area between Grójec and Warsaw.

Kontrym was assigned to the Wachlarz for sabotage operations at the beginning of September 1942. He took part in the storming of the prison at Pinsk and later became head of security of the Central Investigation Service liquidating agents and informers. During the Warsaw Uprising in 1944, he commanded 4th Company and wounded four times. Appointed commander of the 3rd battalion (36th Infantry Regiment) until capitulation and sent to POW camps: Lamsdorf, Fallingbostel, Bergen-Belsen, Gross-Born and Sandbostel from where he escaped in April 1945. From May 1945, he was deputy commander of the 9th Flanders Rifle Battalion attached to the 1st Polish Armoured Division. Mieczysław Eckhardt was assigned to the Łoś-Rogatki forest district, north-east of Grójec. He was arrested on 19th November 1943 and was murdered.

The Kedwy was an element within the planned Operation BURZA (Storm or Tempest) to capture occupied cities from the Germans and disrupt their ability to hold their positions on the Eastern Front. The operation started in central Poland and covered the General Government, Dąbrowa Basin, Kraków Voivodeship, Białystok and Brześć areas where the Ukrainian Insurgent Army (UPA) were a threat to areas associated with the Curzon Line. The operations covered sabotage, diversionary activities, destruction of rail networks and reprisals with self-defence from German, Soviet and the UPA attacks (Bałuk, 1995).

Action Końskie 

took place in August 1943 and was a local independent operation from the main Wachlarz. In the Końskie forests to the south-east of Łódź, were the AK’s ‘Ponury’ unit commanded by 2nd Lt. Waldemar Szwiec (Robot) who was parachuted into Poland in Operation CHISEL on 1-2nd October 1942 (Śledziński, 2012). The surrounding area around the city was partially controlled by the AK and presented a threat to the security of the rear lines of the Wehrmacht who regarded the surrounding district as ‘bandit country’. The German position on the Eastern Front was precarious after the German Group B army almost annihilated in Stalingrad and further north, the Battle of Kursk (Soviets called it Operation KUTUZOV) salient became one of the largest single battles of the war in July 1943. With the invasion of Sicily, Hitler needed a strategic victory to prove to the wavering support from the Axis that the war could swing into their favour.

On 20th August the city was surrounded by Wehrmacht units and the Gestapo entered the city to arrest the district commander Jan Rusinow along with 2nd Lt. Józef Sapetto and 2nd Lt. Stanisław Strzemieczny who were on the “wanted lists”. Many of the captured were sent to Auschwitz and the leaders interrogated at Gestapo headquarters in Radom. A number of Ponury units were in action elsewhere on the 19th-20th August and not caught up in the roundup. 2nd Lt. Szwiec had 64 men at his disposal and sought to avenge the arrests through a spectacular operation that coincided with the anniversary of Germany’s invasion of Poland on the 1st September 1939.

At 22.00 three groups of Ponury began to position themselves for a surprise attack on the city. One group held the old toll gates on the eastern side while another group crossed over countryside to the north of the city to block the Wehrmacht barracks. 2nd Lt. Szwiec attacked the local transformer electricity station to the city. The signal for action was the cutting off the power supply at midnight. German counterattacks were ineffective and 2nd Lt. Szwiec’s team raided the food stores owned by Społem and loaded onto a truck. During the attack, a three-man team led by Stanisław Janiszewski (Dewajtis) liquidated five informers who had been sentenced to death by a special underground court for treason. After two hours of fighting with no casualties, the AK slipped away south towards Czerwony Most on the outskirts of the city and safety.

The Wachlarz operation culminated in the Warsaw Uprising and Operation BURZA (See The Warsaw Rising page)

The AK carried out 1,175 operations mainly against rail communications with 38 bridges destroyed, 19,058 railway carriages, 1,165 fuel tankers, 272 munitions dumps, and more than 2,000 Gestapo informers were executed (Bałuk, 1995). The casualty rates amongst the Cichociemni were about 40% with survivors being sent to train other cells in different regions for Operation BURZA or participate in the Warsaw Uprising. In a report filed by SOE’s E/UP Section confirmed that by the end of the war, the AK had destroyed 1,268 locomotives, 3,318 railway trucks and carriages, burnt 76 railway transports heading to or from the Eastern Front, 25 derailments, 90 interruptions and delays to rail transports, 7 bridges destroyed, 148 railway points cut, and 2 railway workshops destroyed by fire (Maresch, 2005). The list of industrial damage to factories is equally impressive and curtailed further criticism by the Soviets (TNA/ HS7-184).

Postscript:

Operation Barrier or Bariera

A map of Poland showing major cities, railways, and six colour-coded military strike directions with corresponding legends at the bottom left.

Source: Bałuk (1995)

The above map covers the diversionary activities of the AK to disrupt German communications throughout the war.

During the Warsaw Uprising, Fieldorf was Deputy Commander of the AK. Later, on 7th March 1945 he was arrested under a false name by the NKVD and taken to a gulag in the Ural Mountains and released in 1947. On returning to Poland, he remained ‘underground’ and was in contact with NIE. He was duped into giving himself up to the authorities and was rearrested. A communist inspired ‘show trial’ prosecuted him as a ‘Fascist-Hitlerite’ and sentenced to death on 16th April 1952. Pardons and petitions by the family were ignored by the then President Bolesław Bierut. Emil was hanged at Mokotów Prison on 24th February 1953 – one of the many shameful incidents by the Communist installed government.

Lt. Napoleon Segieda (Wera) went to Osiek 12Km from Oświęcim and stayed with Wladyslaw Jekiełek reporting on the activities within Auschwitz who went on to pass on his report to the Allies (Tochman, 2021).

Capt. Alfred Paczkowski (Wania) after a short ‘sojurn’ in Warsaw returmed to command the Białystok Area Kedyw then he commanded the 84th Infantry Regiment in the 30th AK Infantry Division. Seriously injured at the Battle of Mańczaki (Monchaki, Belorusse) in Operation BURZA on 6th June 1944, he was sufficiently recovered to participate in contacting the Soviets across the Vistula river during the final days of the Warsaw Uprising. He was arrested by the NKVD and sent to a camp number 150 in Griazowiec near Vologda in Russia in July 1947. Released under an amnesty, he spied on the Polish communist security services for the underground and lost his job as a doctor.

Czesław Hołub survived the war and was arrested on 18th December 1946 in Olstyn and sentenced to death. He was released under an amnesty in 1956 and remained under surveillance by the UB and despite this, he organised strikes in December 1970, August 1980 and December 1981.

2nd Lt. Szwiec was betrayed and killed on 14th October 1943 during anti-partisan raid on the Wólka Zychowa forest to the east of Końskie where his unit was based. A few escaped and fought their way to the Wykus forest between Kielce and Radom.

Operation WACHLARZ was regarded by Britain’s Foreign Office as ‘experimental’ and achieved limited results (Williamson, 2012). However, based on the evidence of the missions and the level of sabotage and destruction (Maresch, 2005), the Foreign Office assessment falls short of the actual achievement given the logistics and demands on supplying resistance movements in Europe, the Balkans and Scandinavia at that time. The level of dismissive criticism by the Foreign Office over Polish achievements masked the reality of the AK’s success, particularly in the collection of intelligence and the scale of disruption behind the Eastern Front. It was not until the supply of ground to air transmitters (S-Phone, Rebecca and Eureka Beacon Systems) improved supply drops to the AK that saw a significant impact on the German occupation in breaking vital rail communications and destruction of industrial output through sabotage (Hyperlink: Home Army & SOE/ Operation Jula and Ewa) and their ability to wage an effective guerilla war (Maresch, 2005). The calendar of operations and the list of AK combatants in Chlebowski’s (1985) seminal work further strengthens the fact that the Foreign Offices’ myopic stance on the successes of the Polish guerrilla war was misguided.

Selected References

Bałuk, S.S. (1995) “Poles on the Frontlines of World War II, 1939-1945”, ARS, Poland, Chapter X.

Chlebowski, C. (1985) “Wachlarz: Monografia Wydzielonej Organizacji Dywersyjnej Armii Krajowej wrzesień 1941 – marzec 1943”, Instytut Wydawniczy Pax, Poland.

Garliński, J. (1969) “Poland, SOE and the Allies”, George Allen and Unwin Ltd. U.K.

Garliński, J. (1975) “The Polish Underground State (1939-45)”, Journal of Contemporary History, Vol. 10, No.2, pp.219-259.

Klimecki, M (ND) “Combat involvement of Poland’s 27th Infantry Division of the Volhynia Home Army against the UPA in light of the 27th’s entire combat trail, https://zbrodniawolynska.pl/ftp/zbrodnia_wolynska/Combat-involvement-of-Polands-27th-Infantry-Division-of-the-Volhynia-Home-Army-against-the-UPA-in-the-light-of-the-27ths-entire-combat-trail.pdf (Accessed 14.11.2024)

Maresch, E. (2005) “SOE and Polish Aspirations”, in Sterling, T; Nałecz, D and Dubicki, T (Eds) “The Report of the Anglo-Polish Historical Committee Vol.1”, Valentine Mitchel, UK, Ch18

Śledziński, K. (2012) Cichociemni (Elita Polskiej Dywersji)”, Społeczny Instytut Wydawniczy, Poland.

Tochman, K, A. (2021) “Zapomniany kurier do Delegatury Rządu. Ppor. Napoleon Segieda “Wera” 1908-1991”, Journal of Humanities and Social Sciences, Vol.20, No.3, pp.55-77.

Turner, D. (2022) “The Secrets of Station 14”, The History Press, UK.

Williams, D.G. (2012) “The Polish Underground 1939 – 1947”, Pen & Sword Military, U.K.

Additional Useful References

Banasikowski-Weir, J. (2021) “The Memory of Sacrifice and the Sacrifice of Remembering”, Church Life Journal, November 02, (Accessed 29.10.2024).

Biniecki, W and Murawska, K. (2024) “Colonel Edmund Banasikowski – a Steadfast Soldier in Exile”, Kuryer Polski, 31st October 2024 (Accessed: 31.10.2024)

Chlebowski, C. (1988) “Pozdrówcie Góry Świętokrzyskie”, Epoka, Poland

Fairweather, J. (2019) The Volunteer: One man, an underground army, and a secret mission to destroy Auschwitz”, Custom House, USA.

Jasiński, G (Ed.) (2015) “Kronika Wojska Polskiego 1944” Wojskowe Centrum Edukacji Obywatelskiej, Poland.

Krzyżanowski, J.R. (2004) “Warsaw Uprising 1944: Part One”, Dialogue and Universalism, Vo. 14, No. 5/6, pp.37-50.

Motyka, G. (2022) From the Volhynian Massacre to Operation Vistula: The Polish – Ukrainian Conflict 1943-1947”, Centre for Historical Research of the Polish Academy of Sciences Berlin, Germany.

Ney-Krwawicz, M. (2001) “The Polish Resistance Home Army 1939-1945”, PUMST, UK.

Paczkowski, A. (1984) “Ankieta Cichociemnego”, Institut Wydawniczy, Poland.

Paul, M. (2017) Neighbours on the eve of the Holocaust: Polish-Jewish relations in Soviet-occupied Poland, 1939-1941”, Pefina Press, Canada.

Szatsznajder, J. (1985) “Cichociemni Z Polski Do Polski”, KAW, Poland.

Zimmerman, J.D. (2015) “When the Polish Underground Helped the Jews: Individual Aid” in “The Polish Underground and the Jews under Nazi Rule, 1941-1945”, Cambridge University Press, UK, CH. 12, pp.319-349.

La traduction française de cet article n'est pas encore disponible.

Błędem byłoby założenie, że po klęsce Polski i jej podziale między Rzeszę a Związek Radziecki kraj ten został całkowicie złamany i podporządkowany okupantom. Po rozpoczęciu przez Niemcy ataku na ZSRR w ramach operacji „Barbarossa”, rozmaite polskie oddziały podziemne przystąpiły do ​​działań sabotażowych i dywersyjnych, atakując kolumny zaopatrzeniowe (Williams, 2012). Na tym etapie wojny polskie podziemie było rozdrobnione i powiązane z różnymi ugrupowaniami politycznymi; organizacje takie jak Związek Odwetu czy „Wachlarz” działały w dużej mierze samodzielnie, dopóki Armia Krajowa nie podporządkowała ich Kierownictwu Dywersji (Kedyw), tworząc bardziej zintegrowany ruch. Polska kampania sabotażowa na tyłach frontu niemieckiego w Rosji – często pomijana w opracowaniach – obejmowała rozległy obszar, rozciągający się wachlarzowato od Warszawy aż po wybrzeża Bałtyku i Morza Czarnego. Działania te toczyły się na wschód od granicy z 1939 roku, na terenach rozciągających się od brzegów Dźwiny aż po Dniepr (Garliński, 1969; Chlebowski, 1985; Bałuk, 1995).

Operacja

Choć organizacja SOE wiedziała o operacji „Wachlarz” (określanej przez nią mianem „Big Scheme” – „Wielki Plan”), początkowo działała ona w pewnym stopniu niezależnie w ramach ZWZ. Jesienią 1941 roku dowództwo ZWZ utworzyło jednostkę dywersyjną, która stanowiła zalążek sił przewidzianych do udziału w planowanym, zakrojonym na szeroką skalę powstaniu. Komendant Główny ZWZ, gen. Stefan Rowecki, odniósł się do tego planu w dwunastopunktowym dokumencie, określając uzgodnione obszary działań, zasady zachowania tajemnicy wewnątrz ZWZ oraz konieczność unikania dublowania innych operacji, a także ustalając, że rekrutacja i finansowanie będą prowadzone niezależnie od struktur ZWZ (Chlebowski, 1985). Jednostka ta, kierowana na tereny położone na tyłach niemieckich dywizji, miała za zadanie prowadzenie sabotażu oraz akcji dywersyjnych wymierzonych w mosty i kolejowe sieci komunikacyjne (Chlebowski, 1985; Bałuk, 1995). Początkowo dowodził nią mjr Jan Włodarkiewicz (ps. „Damian”), który zginął w tajemniczych okolicznościach we Lwowie 18 marca 1942 roku; jego następcą został mjr Adam Remigiusz Grocholski (ps. „Doktor”, „Brochwicz”, „Miś”, „Inżynier”, „Waligóra”) (Bałuk, 1995), sprawujący tę funkcję od kwietnia 1942 do marca 1943 roku. Organizacja „Wachlarz” była podzielona geograficznie: działania na terenach okupowanych przez Niemcy podlegały rozkazom wydawanym z Warszawy, natomiast siłami na obszarach pod okupacją sowiecką dowodził gen. Michał Tokarzewski-Karaszewicz (jeszcze przed rozpoczęciem operacji „Barbarossa” w dniu 22 czerwca 1941 roku).

Początkowo okres od września 1941 r. do kwietnia 1942 r. skupiał się na rekrutacji, szkoleniu w zakresie umiejętności dywersyjnych i wyznaczaniu tras za tylnymi liniami Wehrmachtu. Priorytetem była także integracja ze społecznościami lokalnymi o fałszywych nazwiskach i alibiach oraz zagospodarowanie składowisk i składów broni. Integracja z lokalną ludnością była niebezpieczna, ponieważ w regionach obowiązywały ograniczenia w przemieszczaniu się i zatrudnieniu, a cała miejscowa ludność musiała rejestrować swoje miejsce pobytu lokalnym administratorom Rzeszy. Do niektórych obszarów wprowadzono zakaz wstępu. Jednak zimą 1941/42 niemieckie firmy i Organizacja Todta potrzebowały siły roboczej, aby wypełnić lukę w zatrudnieniu i rozpoczęły lokalną rekrutację (Chlebowski, 1985), co umożliwiło jednostkom Wachlarza infiltrację zarówno organizacji, jak i różnych zastrzeżonych rejonów. W tym okresie Front Wschodni rozciągał się od obrzeży Leningradu i obwodu na południe w kierunku przedmieść Moskwy, Taganrogu nad Morzem Azowskim i Krymu.

Druga faza, zakończona w maju 1942 roku, stanowiła okres próbny, polegający na przemieszczeniu pierwszych zespołów lub patroli organizacji „Wachlarz” na pozycje strategiczne i wysunięte – w szczególności w rejon mostów na Dźwinie i Dnieprze oraz innych kluczowych szlaków komunikacyjnych – w gotowości do podjęcia działań sabotażowych wymierzonych w rozciągnięte linie zaopatrzeniowe. Generał Stefan Rowecki wydał plan obejmujący pięć punktów:
Przyczynić się do zniszczenia potencjału materialnego Niemców

Przyczynić się do zakłócenia zaopatrzenia frontu (wschodniego) przez Niemców

Prowadzić walkę partyzancką na tyłach wojsk niemieckich

Opóźnić nadejście Sowietów

Podjąć wspólne działania z Ukraińcami z Polski

W planie użyto słowa „wkład” zamiast określeń takich jak „zniszczenie”, ponieważ wskazuje ono na ograniczenia militarne wynikające z niedoboru środków oraz nadaje ukierunkowanie działaniom poszczególnych zespołów. Dowódca organizacji „Wachlarz”, ppłk Adam Grocholski (ps. „Brochwicz”, „Doktor”, „Inżynier”), położył nacisk na bezpieczeństwo operacyjne; ochronę kontrwywiadowczą miano zapewnić poprzez ograniczenie dostępu do poszczególnych jednostek oraz utworzenie specjalnych komórek odpowiedzialnych za nadzór nad operacją w następującym zakresie:
Ochrona dowodzona przez ppłk. Grocholskiego

Komunikacja wewnętrzna

Inteligencja organizacyjna

Operacje

Kwatermistrz zajmujący się zarówno transportem, jak i łącznością.

Patrole składały się z oficera oraz czterech do sześciu szeregowych; rozmieszczano od trzech do czterech patroli w kluczowych punktach, a działania sabotażowe zaplanowano tak, by odbywały się jednocześnie (Chlebowski, 1985). Istniały dwa plany:
Wariant A: Uznano to za plan minimum, zakładający zniszczenie 45 mostów – w tym tych na Dźwinie i Dnieprze – wraz z drogami dojazdowymi.

Wariant B: Wysadzenie lub spalenie kolejnych 100 mostów oraz dróg prowadzących na wschód z okupowanej Polski.

1 grudnia 1942 roku niemiecki kontrwywiad i Gestapo niemal doprowadziły do ​​zniszczenia Wydziału V, aresztując podporucznika Tadeusza Kaczyńskiego (ps. „Kazyniec”) oraz podporucznika Szcześniewskiego (ps. „Żuraw”). Kolejne aresztowania następnego dnia groziły dekonspiracją całej sieci kurierskiej. W rezultacie, w celu poprawy bezpieczeństwa wewnętrznego, nadzór nad kurierami powierzono szefowi sztabu.

Kwestia sukcesu lub porażki organizacji „Wachlarz” zależała od decyzji rządu na uchodźstwie w Londynie oraz od ewolucji stosunków aliantów ze Stalinem – traktowanym jako sojusznik – zwłaszcza w kontekście sporu o granice wschodnie i linię Curzona, który pojawił się już podczas negocjowania układu Sikorski-Majski w lipcu 1941 roku. Choć tysiące Polaków więzionych przez Sowietów odzyskało wolność, kwestia terenów przygranicznych wschodniej Polski stała się zarzewiem konfliktu w relacjach polsko-sowieckich, będąc jednocześnie „cierniem w boku” Churchilla i Roosevelta. Działalność „Wachlarza” na złożonym etnicznie obszarze zamieszkiwanym przez Polaków, Ukraińców, Białorusinów i Łotyszy, a także w trudnym terenie pełnym bagien i lasów, odbywała się w warunkach skrajnie trudnych, choć idealnych dla działań partyzanckich. Gdy obszar ten uznano za strefę interesów sowieckich, Polacy poczuli się zdradzeni. W praktyce oznaczało to, że Stalin jednostronnie zerwał postanowienia traktatu ryskiego z 1921 roku.

Wsparcie działań operacyjnych przez Cichociemnych

Żołnierze polskich sił specjalnych, znani jako Cichociemni, byli zrzucani do Polski, aby wzmocnić potencjał tamtejszych oddziałów oraz prowadzić szkolenia z zakresu sabotażu, działań dywersyjnych, obsługi broni strzeleckiej i materiałów wybuchowych, a także gromadzenia danych wywiadowczych. Do operacji tej wyznaczono 27 Cichociemnych; przebiegała ona w niezwykle trudnych warunkach, gdyż tereny działań dotknięte były sowieckimi deportacjami, a na miejsce wysiedlonych osób sprowadzono obywateli ZSRR, przesiedleńców z Litwy oraz – w niektórych miejscowościach – volksdeutschów.

Jan Piwnik, przeszkolony jako Cichociemny, został zrzucony do Polski w ramach operacji „Ruction” w nocy z 1 na 2 listopada 1941 roku wraz z kpt. Niemerem Bidzińskim (ps. „Ziege”) oraz kurierem, por. Napoleonem Segiedą, który przewoził środki finansowe na wsparcie działalności ZWZ. Skoczkowie wylądowali w rejonie Czatolina (20 km od Skierniewic, w województwie łódzkim), mając przy sobie cztery radiostacje nadawczo-odbiorcze oraz korespondencję dla ZWZ.

Jan Piwnik został następnie skierowany do Równego we wschodniej Polsce (na terenie dzisiejszej Ukrainy), gdzie przebywał do momentu aresztowania przez Gestapo w lipcu 1942 roku. Razem z nim schwytano Jana Rogowskiego – zastępcę dowódcy, który został zrzucony do Polski w ramach operacji „Collar” w nocy z 3 na 4 marca 1942 roku. Piwnik zdołał uciec z więzienia i powrócił do Warszawy; tam otrzymał rozkaz dowodzenia spektakularnym atakiem na więzienie w Pińsku. Akcja zakończyła się powodzeniem i uwolnieniem członków organizacji „Wachlarz”, w tym kpt. Alfreda Paczkowskiego (ps. „Wania”) – jednego z pierwszych dowódców „Wachlarza”, który również przeszedł w Wielkiej Brytanii szkolenie dla Cichociemnych. Paczkowski, działający w ramach Odcinka III, został aresztowany wcześniej wraz z Marianem Czarneckim (ps. „Ryś”, „Ruski”, „Ignacy”), zastępcą dowódcy tego odcinka. …Piotr Downar (ps. „Azorek”) oraz Mieczysław Eckardt (ps. „Bocian”), który zmarł w trakcie przesłuchania przez SS (Chlebowski, 1985). Wszyscy oni zostali schwytani podczas próby wysadzenia mostu na rzece Horyń, położonego na wschód od Równego i stanowiącego ważny szlak komunikacyjny i transportowy na Front Wschodni.

Akcję zaplanował w Brześciu Piwnik, po tym jak jeden ze strażników przekazał organizacji „Wachlarz” informację (Chlebowski, 1985) o planowanym transporcie więźniów do Pińska. Skutki działań Gestapo doprowadziły niemal do upadku Odcinka IV w Mińsku, co poskutkowało przejęciem dowodzenia nad „Wachlarzem” przez Kedyw (tamże). Miasto i więzienie były silnie ufortyfikowane, a ich garnizon liczył 3000 żołnierzy Wehrmachtu i oddziałów ukraińskich. Mimo że próba przekupstwa za kwotę 60 000 marek Rzeszy nie przyniosła rezultatu, Piwnik uznał, iż jedynym rozwiązaniem jest atak (tamże). Piwnik doszedł do wniosku, że kluczem do powodzenia będzie element zaskoczenia oraz włączenie do zespołów innych cichociemnych.

W ich skład wchodzili:
Group I: Led by Jan Piwnik (Ponury), Władysław Hackiewicz, (MSZ, Zaleski), Zbigniew Wojnowski, (Motor, Zbigniew Sulima) who was dressed as an SS officer.

Group II: Lt. Jan Rogowski, (Czarka) Cichociemni from the COLLAR mission, Lt. Waclaw Kopisto, (Kra) Cichociemni from the SMALLPOX mission, Zbigniew Słonczyński, (Jastrzebiec, Jastrząb, Turoń, Dzik).

Group III: 2nd Lt. Michał Fijalka, (Kawa) Cichociemni from the SMALLPOX mission, Wiktor Hołub, (Kmicic), Czesław Hołub, (Ryks), Skwierczyński, (LDym).

Group IV: (Wrona), (Kruk), Władysław Westwalewicz, (Plomien).

Group V: Edward Pobudkiewicz, (Montera), Henryk Fedorowicz, (Pakunek

Group V: Edward Pobudkiewicz, (Montera), Henryk Fedorowicz, (Pakunek)

Tuż przed godziną 17:00, 18 stycznia 1943 roku, pod bramę więzienia podjechał Opel Kadett. Oficer SS (Zbigniew Wojnowski) w szorstki sposób zażądał otwarcia bramy. Gdy samochód wjechał na dziedziniec, strażnik zaczął zamykać bramę, lecz został postrzelony przez Wojnowskiego. Druga grupa weszła na teren więzienia, przebiegła przez dziedziniec do pomieszczeń administracyjnych, gdzie zerwała przewody telefoniczne, jednocześnie zabezpieczając hol wejściowy. Kolejna grupa weszła do biura *Oberwachtmeistra* i zastrzeliła przebywające tam osoby; jednej z nich udało się postrzelić Czesława Holuba w ramię. Po odnalezieniu kluczy do więzienia zespół w składzie: Czesław Holub, Zbigniew Słonczyński, Wiktor Holub oraz podporucznik Michał Fijalka przedostał się przez wewnętrzny mur na dziedziniec, gdzie oficer SS Zbigniew Wojnowski odwracał uwagę strażników, których następnie obezwładniono. Opel wjechał na wewnętrzny dziedziniec, w pobliże miejsca przetrzymywania więźniów. Uczestnicy akcji wpadli do cel, krzycząc po rosyjsku, by zmylić ewentualnych strażników; uwolnili Paczkowskiego, wciągnęli go do samochodu i uciekli, zanim ich wykryto.

Przeciążonemu Oplowi pękły opony, jednak z pomocą przybyła ciężarówka marki Ford, kierowana przez Edwarda Pobudkiewicza („Monter”). Grupa skierowała się do Janowa Poleskiego (na terenie dzisiejszej Białorusi), gdzie przesiadła się do Chevroleta wyposażonego w skrytkę i ruszyła w stronę Drohiczyna. Ford posłużył jako pojazd pozorujący, kierując się w stronę Brześcia. Na drogach rozrzucono kolce, aby powstrzymać ewentualny pościg.

Według różnych relacji cała akcja trwała od 15 do 20 minut. Choć w wyniku brawurowego rajdu udało się uwolnić cennych oficerów AK z silnie strzeżonego więzienia, podstęp polegający na podszywaniu się pod żołnierzy sowieckich nie do końca się powiódł; los pozostałych 40 więźniów oraz tragiczna śmierć 30 zakładników unaoczniły dylematy moralne, z jakimi mierzyli się wyżsi rangą oficerowie podczas planowania tajnych operacji (Chlebowski, 1985). Wiele grup skierowało się w stronę Warszawy – podróż ta zajęła kilka dni, aby uniknąć wzbudzania podejrzeń.

Kolejnym zadaniem Piwnika była organizacja oddziałów AK w rejonie Radomia, po czym przeniesiono go do Okręgu Nowogródzkiego, gdzie objął dowództwo nad VII batalionem 77. Pułku Piechoty AK. Zginął w walce z Niemcami podczas akcji „Burza” 16 czerwca 1944 roku w pobliżu wsi Jewłaszcze (Śledziński, 2012; Turner, 2022). Jego żona, Emilia Malessa (ps. „Marcysia”), dowodziła komórką AK o kryptonimie „Zagroda”, skupiającą około 100 kurierów zajmujących się łącznością zagraniczną przy Komendzie Głównej AK w Warszawie. Brała udział w powstaniu warszawskim i zdołała uciec z transportu do obozu pracy. Po rozwiązaniu AK została aresztowana przez UB za przynależność do organizacji „NIE”; poddana torturom przez Józefa Różańskiego (z NKWD), prawdopodobnie ujawniła tożsamość swoich towarzyszy, licząc na to, że nie zostaną podjęte przeciwko nim dalsze represje. Mimo ułaskawienia przez Bieruta i ostracyzmu ze strony dawnych żołnierzy AK, w 1949 roku popełniła samobójstwo.

Operacja BOOT

Lot odbył się w dniach 27–28 marca 1942 r. z bazy w Tempsford, po wcześniejszej, przerwanej próbie w lutym. W skład zespołu wchodzili: por. Zbigniew Bąkiewicz (ps. „Zabawka”), ppor. Lech Łada (ps. „Żagiew”), por. Jan Rostek (ps. „Dan”), por. Tadeusz Śmigielski (ps. „Ślad”) oraz Rafał Niedzielski (ps. „Moncy”). Towarzyszył im kurier, ppor. Leszek Janicki (ps. „Maciej”, „Zasobniki”), przewożący fundusze dla podziemnej armii i przydzielony do Delegatury Rządu. Skoczkowie zostali zrzuceni w rejonie Przyrowa, 34 km od Częstochowy; ich wyposażenie zostało rozrzucone na dużym obszarze, co wydłużyło czas jego zbierania.

Lech Łada został przydzielony do II Odcinka organizacji „Wachlarz” w Równem, a jesienią 1942 r. utworzył oddział sabotażowy przy wsparciu partyzantów z grupy „Gryzonie” (zbiegłych Gruzinów), którzy wstąpili do AK. Jan Rostek został przeniesiony do komórki wywiadowczej w Kijowie; 14 stycznia 1943 r. aresztowała go Abwehra, po czym został zamordowany. Rafał Niedzielski służył w oddziale dywersyjnym „Wachlarza” na obszarze Lwów – Tarnopol – Płoskirów – Winnica – Żmerynka, aż do momentu dołączenia do zgrupowania „Ponurego”, gdzie kontynuował działalność sabotażową. Zginął w sierpniu 1943 r. podczas ataku na pociąg w pobliżu Wólki Plebańskiej.

Operacja BELT

Operacja Belt rozpoczęła się w dniach 30–31 marca 1942 r. o godzinie 19:05; samolot Halifax (nr boczny L9613 V) wystartował z Tempsford, kierując się w rejon Końskich w południowo-środkowej Polsce. W skład zespołu wchodzili: mjr Jerzy Sokołowski („Mira”), kpt. Tadeusz Sokołowski („Trop”), por. Stefan Majewicz („Hruby”), por. Piotr Motylewicz („Krzemień”) oraz Jan Jokiel („Ligota”). Kurier, por. Jerzy Mara-Meyer („Filip Zasobniki”), przewoził również środki finansowe na potrzeby lokalnego oddziału AK. Skoczkowie zostali zrzuceni w odległości 6 km od wyznaczonego miejsca lądowania.

Sokołowski udał się do Warszawy, skąd przeniesiono go do jednostki sabotażowej „Wachlarz”, działającej na tyłach niemieckiego Frontu Wschodniego; dołączyli do niego Tadeusz Sokołowski i Piotr Motylewicz. Podczas ataku na więzienie w Mińsku zginęło wielu więźniów oraz uczestników akcji. Sokołowski przeżył i został instruktorem w szkole dywersyjnej „Zagajnik” w Warszawie. W trakcie próby likwidacji niemieckiego agenta w Warszawie został postrzelony, wydany w ręce Gestapo, przewieziony do siedziby tej służby w alei Szucha i poddany torturom. Skazany na śmierć, 5 października 1943 roku został wraz z grupą 1500 więźniów przetransportowany do obozu Auschwitz.

Kurier, por. Jerzy Mara-Meyer, objął dowództwo nad specjalną komórką zajmującą się przeciwdziałaniem wysiedleniom na Zamojszczyźnie, gdzie Niemcy planowali utworzyć kolonię (Williamson, 2012). Zginął w bitwie pod Wojdą, powstrzymując akcję wysiedleńczą; skuteczne działania polskich oddziałów zmusiły Niemców do porzucenia tego planu.

Operacja CRAVAT

Operacja przeprowadzona w dniach 8–9 kwietnia 1942 roku była ostatnim zadaniem w ramach okresu próbnego. Samolot Halifax (L9618 W) wystartował z bazy w Tempsford w nocy z 8 na 9 kwietnia 1942 roku, w czasie gdy kończył się okres sprzyjających ciemności, umożliwiających przeprowadzanie tego typu misji. Na pokładzie znajdowali się: por. Teodor Cetys („Wiking”), który później opisał swoje dokonania, por. Stefan Mich („Jeż”), por. Alfred Zawadzki („Kos”), por. dypl. Henryk Kożuchowski („Hora”), por. Roman Romaszkan („Tatar”) oraz por. dypl. Adam Boryczka („Brona”, „Adam”, „Albin”); przewozili oni środki finansowe dla Armii Krajowej. Zostali zrzuceni w rejonie miejscowości Drzewicz, niedaleko jeziora Dybrzk w województwie pomorskim (północna Polska).

Adam Boryczka prowadził działania sabotażowe wymierzone w transport kolejowy oraz szkolił sabotażystów w ramach organizacji „Wachlarz”, a od stycznia do marca 1943 roku dowodził oddziałem w Okręgu Wileńskim AK. 7 lipca 1943 roku wpadł w zasadzkę Gestapo i został ranny, co wymagało rekonwalescencji trwającej do sierpnia 1943 roku. Dowodził oddziałem AK w Puszczy Rudnickiej (zgrupowanie „Brony”) i brał udział w licznych starciach, aż do momentu ponownego zranienia 1 kwietnia 1944 roku pod Ostrowcem. 7 lipca 1944 roku zaatakował konwój przewożący więźniów, umożliwiając ucieczkę w okoliczny teren kilkuset osobom. Po wkroczeniu NKWD do Wilna żołnierze AK zostali zmuszeni do złożenia broni lub wstąpienia do Armii Czerwonej. Boryczka zbiegł do Puszczy Rudnickiej, gdzie dołączył do oddziałów dowodzonych przez ppłk. Janusza Prawdzic-Szlaskiego i ppłk. Macieja Kalenkiewicza. Pozostawał w konspiracji leśnej aż do momentu rozwiązania AK.

Henryk Kożuchowski został przydzielony do III Oddziału Operacyjnego w Okręgu Łódzkim, a następnie aresztowany przez Gestapo 5 grudnia 1942 roku. W czerwcu 1943 roku zbiegł; kontrwywiad AK uznał jednak, że ucieczka była sfingowana, w związku z czym skazano go na karę śmierci za zdradę, którą wykonano. W 1980 roku został zrehabilitowany przez komisję. Zawadzkiego przydzielono do III Oddziału Operacyjnego w Okręgu Śląskim. W grudniu 1942 roku został aresztowany przez Gestapo na stacji kolejowej w Piotrowicach, przewieziony do Cieszyna i zamordowany.

Jesienią 1942 roku Armia Krajowa przeszła reorganizację; działające na terenie Generalnego Gubernatorstwa organizacje specjalizujące się w akcjach bojowych i zamachach – takie jak „Wachlarz”, ZWZ czy „Osa” (Organizacja Specjalnych Akcji Bojowych) – włączono w struktury bardziej spójnej i jednolitej organizacji o nazwie Kedyw (Kierownictwo Dywersji). Dowodził nim gen. bryg. Emil August Fieldorf (ps. „Nil”, „Maj”) w okresie od grudnia 1942 do marca 1944 roku, a następnie – do sierpnia 1944 roku – funkcję tę pełnił ppłk Jan Mazurkiewicz (ps. „Radosław”) do sierpnia 1944 roku (Garliński, 1975; Bałuk, 1995, Williamson, 2012).

Operacja „Smallpox”

rozpoczęła się wylotem z Tempsford samolotem Halifax (W7773 S) w nocy z 1 na 2 września 1942 roku. W skład zespołu weszli: kpt. Bolesław Kontrym („Żmudzin”), por. Mieczysław Eckhardt („Bocian”), por. Hieronim Łagoda („Lak”), por. Leonard Zub-Zdanowicz („Ząb”), ppor. Michał Fijałka („Kawa”) oraz por. Wacław Kopisto („Kra”). Skoczkowie zostali zrzuceni w rejonie Łoś-Bogatki, pomiędzy Grójcem a Warszawą.

Na początku września 1942 roku Kontrym został przydzielony do organizacji „Wachlarz” w celu prowadzenia działań sabotażowych. Brał udział w ataku na więzienie w Pińsku, a następnie objął funkcję szefa bezpieczeństwa Centralnej Służby Śledczej, zajmującej się likwidacją agentów i konfidentów. Podczas powstania warszawskiego w 1944 roku dowodził 4. kompanią i został czterokrotnie ranny. Objął dowództwo nad 3. batalionem (36. Pułk Piechoty), którym dowodził do momentu kapitulacji, po czym trafił do obozów jenieckich: Lamsdorf, Fallingbostel, Bergen-Belsen, Gross-Born i Sandbostel; z tego ostatniego zbiegł w kwietniu 1945 roku. Od maja 1945 roku pełnił funkcję zastępcy dowódcy 9. Batalionu Strzelców Flandryjskich, przydzielonego do 1. Polskiej Dywizji Pancernej. Mieczysław Eckhardt został przydzielony do rejonu leśnego Łoś-Rogatki, na północny wschód od Grójca. Został aresztowany 19 listopada 1943 roku i zamordowany.

Działania te stanowiły element planowanej operacji „Burza”, której celem było odbicie okupowanych miast z rąk Niemców oraz zakłócenie ich zdolności do utrzymania pozycji na froncie wschodnim. Operacja rozpoczęła się w centralnej Polsce i objęła obszary Generalnego Gubernatorstwa, Zagłębia Dąbrowskiego, województwa krakowskiego oraz rejony Białegostoku i Brześcia, gdzie Ukraińska Powstańcza Armia (UPA) stanowiła zagrożenie dla terenów położonych w pobliżu linii Curzona. Działania te obejmowały sabotaż, akcje dywersyjne, niszczenie sieci kolejowych oraz akcje odwetowe i obronne w obliczu ataków ze strony Niemców, Sowietów i UPA (Bałuk, 1995).

Akcja Końskie

miała miejsce w sierpniu 1943 roku i stanowiła lokalną operację, niezależną od głównej działalności organizacji „Wachlarz”. W lasach koło Końskich, na południowy wschód od Łodzi, stacjonował oddział Armii Krajowej pod dowództwem porucznika Waldemara Szwieca (ps. „Robot”), który został zrzucony do Polski w ramach operacji „Chisel” na przełomie września i października 1942 roku (Śledziński, 2012). Okolice miasta znajdowały się częściowo pod kontrolą AK i stanowiły zagrożenie dla bezpieczeństwa tyłów Wehrmachtu; Niemcy określali ten rejon mianem „kraju bandytów”. Sytuacja Niemiec na froncie wschodnim była niepewna po tym, jak niemiecka Grupa Armii B została niemal całkowicie rozbita pod Stalingradem, a na północ od tego rejonu – w lipcu 1943 roku – rozegrała się bitwa na łuku kurskim (przez Sowietów określana mianem operacji „Kutuzow”), będąca jednym z największych pojedynczych starć tej wojny. W obliczu inwazji na Sycylię Hitler potrzebował strategicznego zwycięstwa, by udowodnić chwiejnym sojusznikom z państw Osi, że losy wojny mogą jeszcze odwrócić się na ich korzyść.

20 sierpnia miasto zostało otoczone przez oddziały Wehrmachtu, a do miasta wkroczyło Gestapo, aby aresztować komendanta obwodu Jana Rusinowa oraz poruczników Józefa Sapettę i Stanisława Strzemiecznego, którzy figurowali na listach osób poszukiwanych. Wielu spośród schwytanych wysłano do obozu Auschwitz, a dowódców poddano przesłuchaniom w siedzibie Gestapo w Radomiu. W dniach 19–20 sierpnia część oddziałów „Ponurego” działała w innych rejonach i uniknęła obławy. Dysponujący siłami 64 żołnierzy podporucznik Szwiec postanowił pomścić aresztowania, przeprowadzając spektakularną akcję w rocznicę napaści Niemiec na Polskę (1 września 1939 r.).

O godzinie 22:00 trzy grupy podkomendnych „Ponurego” zajęły pozycje wyjściowe do ataku z zaskoczenia na miasto. Jedna grupa obsadziła dawne rogatki od strony wschodniej, podczas gdy druga – przemieszczając się przez tereny wiejskie na północ od miasta – miała zablokować koszary Wehrmachtu. Podporucznik Szwiec zaatakował miejską stację transformatorową. Sygnałem do rozpoczęcia działań było odcięcie dopływu prądu o północy. Niemieckie kontrataki okazały się nieskuteczne; w tym czasie oddział ppor. Szwieca przeprowadził akcję w magazynach żywnościowych spółdzielni „Społem”, ładując towar na ciężarówkę. W trakcie ataku trzyosobowy zespół pod dowództwem Stanisława Janiszewskiego (ps. „Dewajtis”) zlikwidował pięciu konfidentów, skazanych wcześniej przez specjalny sąd podziemny na karę śmierci za zdradę. Po dwóch godzinach walki, nie ponosząc żadnych strat, oddział AK wycofał się na południe – w kierunku Czerwonego Mostu na obrzeżach miasta – i bezpiecznie oddalił z miejsca akcji.

Działania organizacji „Wachlarz” stanowiły wstęp do Powstania Warszawskiego oraz akcji „Burza”.

Armia Krajowa przeprowadziła 1175 akcji, wymierzonych głównie w infrastrukturę kolejową; zniszczono 38 mostów oraz zlikwidowano ponad 2000 konfidentów Gestapo, a także zniszczono lub uszkodzono 19 058 wagonów kolejowych, 1165 cystern i 272 składy amunicji (Bałuk, 1995). Straty wśród „Cichociemnych” wyniosły około 40%; ci, którzy przeżyli, byli kierowani do szkolenia innych oddziałów w różnych regionach w ramach przygotowań do akcji „Burza” lub brali udział w powstaniu warszawskim. Raport sporządzony przez sekcję E/UP brytyjskiego SOE potwierdzał, że do końca wojny AK zniszczyła 1268 parowozów oraz 3318 wagonów towarowych i osobowych, spaliła 76 transportów kolejowych zmierzających na Front Wschodni lub z niego powracających, doprowadziła do 25 wykolejeń, spowodowała 90 przerw i opóźnień w ruchu kolejowym, zniszczyła 7 mostów, uszkodziła 148 zwrotnic oraz zniszczyła w wyniku pożaru 2 warsztaty kolejowe (Maresch, 2005). Lista zniszczeń w zakładach przemysłowych jest równie imponująca i przyczyniła się do ograniczenia dalszej krytyki ze strony Sowietów (TNA/ HS7-184).

Postscriptum:

Operacja „Barrier” (lub „Bariera”)

Podczas powstania warszawskiego Fieldorf pełnił funkcję zastępcy dowódcy Armii Krajowej. 7 marca 1945 roku został aresztowany przez NKWD pod fałszywym nazwiskiem i wywieziony do łagru na Uralu, skąd zwolniono go w 1947 roku. Po powrocie do Polski działał w konspiracji i utrzymywał kontakt z organizacją NIE. Podstępem skłoniono go do ujawnienia się władzom, po czym ponownie go aresztowano. W wyniku inspirowanego przez komunistów procesu pokazowego oskarżono go o bycie „faszystą i hitlerowcem” i 16 kwietnia 1952 roku skazano na karę śmierci. Wnioski o ułaskawienie oraz petycje rodziny zostały zignorowane przez ówczesnego prezydenta Bolesława Bieruta. Emil został powieszony w więzieniu mokotowskim 24 lutego 1953 roku – było to jedno z wielu haniebnych działań rządu ustanowionego przez komunistów.

Porucznik Napoleon Segieda (ps. „Wera”) udał się do Osieka, położonego 12 km od Oświęcimia, i zatrzymał się u Władysława Jekiełka, któremu przekazywał informacje o sytuacji w obozie Auschwitz; Jekiełek następnie przekazywał te raporty aliantom (Tochman, 2021).

Kapitan Alfred Paczkowski (ps. „Wania”), po krótkim pobycie w Warszawie, objął dowództwo nad Kedywem Okręgu Białystok, a następnie dowodził 84. Pułkiem Piechoty wchodzącym w skład 30. Dywizji Piechoty AK. Choć został ciężko ranny 6 czerwca 1944 roku w bitwie pod Mańczakami (Białoruś) w trakcie operacji „Burza”, zdołał na tyle odzyskać zdrowie, by w ostatnich dniach powstania warszawskiego uczestniczyć w nawiązywaniu kontaktu z Sowietami po drugiej stronie Wisły. W lipcu 1947 roku został aresztowany przez NKWD i zesłany do obozu nr 150 w Griazowcu koło Wołogdy w Rosji. Po zwolnieniu na mocy amnestii prowadził dla podziemia działalność wywiadowczą wymierzoną w komunistyczne służby bezpieczeństwa, przez co stracił pracę lekarza. Czesław Hołub przeżył wojnę, lecz 18 grudnia 1946 roku został aresztowany w Olsztynie i skazany na karę śmierci. Zwolniono go na mocy amnestii w 1956 roku; mimo że pozostawał pod obserwacją UB, organizował strajki w grudniu 1970, sierpniu 1980 i grudniu 1981 roku.

Podporucznik Szwiec został wydany i zabity 14 października 1943 roku podczas obławy antypartyzanckiej w lesie koło Wólki Zychowej (na wschód od Końskich), gdzie stacjonował jego oddział. Nielicznym udało się zbiec i przedrzeć do lasów w rejonie Wykusu, położonych między Kielcami a Radomiem.

Brytyjskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych (Foreign Office) traktowało operację „Wachlarz” jako przedsięwzięcie „eksperymentalne”, oceniając jej rezultaty jako ograniczone (Williamson, 2012). Jednakże, biorąc pod uwagę przebieg misji oraz skalę działań sabotażowych i zniszczeń (Maresch, 2005), ocena ta nie oddaje rzeczywistych osiągnięć formacji, zwłaszcza w kontekście ówczesnych wyzwań logistycznych i trudności związanych z zaopatrywaniem ruchów oporu w Europie, na Bałkanach i w Skandynawii. Lekceważący stosunek Foreign Office do polskich dokonań przesłaniał faktyczny sukces Armii Krajowej, zwłaszcza w zakresie wywiadu oraz skali zakłóceń powodowanych na tyłach frontu wschodniego. Dopiero wprowadzenie nadajników do łączności ziemia-powietrze (systemy S-Phone oraz radiolatarnie Rebecca i Eureka) usprawniło zrzuty dla AK, co znacząco wpłynęło na sytuację pod okupacją niemiecką: umożliwiło paraliż kluczowych szlaków kolejowych, niszczenie produkcji przemysłowej drogą sabotażu (Hiperłącze: Armia Krajowa i SOE / Operacje „Jula” i „Ewa”) oraz prowadzenie skutecznej wojny partyzanckiej (Maresch, 2005). Harmonogram działań oraz wykaz żołnierzy AK, zawarte w fundamentalnej pracy Chlebowskiego (1985), dodatkowo potwierdzają, że krótkowzroczne stanowisko Foreign Office wobec sukcesów polskiej partyzantki było błędne.

V Weapons Hunt: Defeating German Secret Weapons.

V Weapons Hunt: Defeating German Secret Weapons.

Colonel Roy M. Stanley II, USAF (Ret) (2010), Pen and Sword Military.UK ISBN 978 1 84884 259 5 Roy Stanley dedicates his book to the skills of those whose war effort was to interpret photos, which developed into the ‘Photo Interpretation Report’ as military intelligence ‘science’ to search out and assist in the destruction of…

Read Article
A group of uniformed men march in a parade, carrying flags and banners decorated with red, white, and green colours.

Press Release – Poles at Victory Parade (9/07/05)

60 years after being excluded from the 1946 Victory Parade, Polish veterans finally led the 2005 commemoration in London—righting a Cold War injustice.

Read Article
Black and white portrait of a man in a military uniform and cap, facing slightly to the side.

Mieczyslaw M. Wnuk

From Olympic skier to wartime escapee and commando trainer — the epic journey of Polish officer Mieczyslaw Wnuk from Zakopane to Dunblane, Scotland.

Read Article