Operation WIENIEC (GARLAND)

Wstęp

Operacja „Wieniec” stanowiła element szerszych działań sabotażowych, zainicjowanych przez polski ruch oporu w celu realizacji – własnych oraz brytyjskiego SOE – zamierzeń dotyczących destabilizacji sytuacji na terenie Rzeszy wiosną 1942 roku (Bałuk, 1995; Maresch, 2005). Operację tę przeprowadził Związek Odwetu w dniach 7–8 października 1942 roku; stanowiła ona wstęp do przyszłych działań Armii Krajowej (AK).

Związek Odwetu został utworzony w kwietniu 1940 roku przez generała dywizji Stefana Roweckiego jako pion sabotażowo-dywersyjny Związku Walki Zbrojnej (poprzednika AK). Początkowo operacją kierował major Franciszek Niepokólczycki (ps. „Teodor”, „Franek”) – urodzony w Rosji Polak i zawodowy oficer, który walczył w wojnie polsko-bolszewickiej (1920) oraz brał udział w obronie Polski w 1939 roku, dowodząc batalionem inżynieryjnym (60. Batalionem Saperów) w składzie Armii „Modlin”. W późniejszym okresie objął on funkcję szefa Kierownictwa Dywersji (Kedywu) Komendy Głównej AK. Równolegle wprowadzono w życie operację „Bariera” – przedsięwzięcie nadrzędne, obejmujące swoim zakresem wszystkie przyszłe akcje dywersyjne.

Propozycje działań sabotażowych, obejmujące operację „Wachlarz” (określaną przez SOE mianem „Big Scheme” – „Wielkiego Planu”), zostały przedstawione 25 marca 1942 roku; mimo ograniczonych dostaw materiałów wybuchowych zrzucanych zimą 1941/1942 roku, plan ten wydawał się wykonalny w kontekście zamierzonych działań dywersyjnych. Generał Sikorski zatwierdził operację w sierpniu 1942 roku – po konsultacjach z SOE – co miało przyczynić się do rozszerzenia walki zbrojnej przeciwko niemieckiej okupacji. Dla strony polskiej szczególnie nieakceptowalne było przekazywanie – za pośrednictwem Foreign Office – danych wywiadowczych zdobytych przez Polaków stronie sowieckiej (Maresch, 2005). Gubbins pisał do Franka Robertsa z Foreign Office, że brytyjskie wsparcie dla Armii Krajowej stanowiło odpowiedź na jej zaangażowanie po stronie aliantów oraz na ilość i jakość informacji wywiadowczych gromadzonych w Polsce, z których korzystali również Sowieci (tamże).

W latach 20. XX wieku Polska poczyniła znaczne inwestycje w sieć kolejową, aby sprostać wymogom postępującej industrializacji oraz potrzebom handlu z sąsiednimi państwami, takimi jak Rumunia. Układ sieci odzwierciedlał nie tylko rozmieszczenie zasobów, lecz także względy strategiczne: konieczność ochrony granic przed Związkiem Radzieckim na wschodzie oraz uwzględnienie powojennej polityki zagranicznej Niemiec wobec nowego sąsiada – Polski, postrzeganej przez nie jako zagrożenie dla równowagi sił w Europie.

Operacja

Działaniom sabotażowym i dywersyjnym towarzyszyły niemieckie groźby odwetu w postaci egzekucji ludności cywilnej oraz więźniów przetrzymywanych na Pawiaku w Warszawie. Celem planu było zakłócenie ruchu kolejowego w Warszawie i jej okolicach – kluczowym węźle komunikacyjnym dla transportów na Front Wschodni.

Zamierzano wykorzystać zamieszanie towarzyszące sowieckim nalotom na Warszawę, by ukryć odgłosy eksplozji, a także zastosować kamuflaż sabotażystów, aby wyeliminować lub ograniczyć ryzyko represji. Pułkownik Antoni Chruściel („Monter”), dowódca Okręgu Warszawskiego AK, sformował zespoły saperów pod dowództwem kapitana Jerzego Lewińskiego („Chuchro”). Sabotaż miał objąć kluczowe węzły kolejowe, co pozwoliłoby opóźnić transporty jednostek technicznych oraz istotnych materiałów wojennych przeznaczonych na Front Wschodni, wspierając tym samym Sowietów w krytycznym momencie działań wojennych w 1942 roku.

Siedmiu zespołom – w tym dwóm złożonym z kobiet – przydzielono konkretne zadania do wykonania podczas nocnej akcji. Porucznik Zbigniew Lewandowski („Zbyszek”, „Szyna”) oraz porucznik Józef Pszenny („Chwacki”), dowódca saperów z Pragi, dokonali rozpoznania celów, aby zapewnić jak największą skuteczność działań. Plany zostały zatwierdzone przez płk. Antoniego Chruściela i mjr. Franciszka Niepokólczyckiego, jednak latem i jesienią 1942 roku nie doszło do spodziewanych sowieckich nalotów. Mimo to zdecydowano się przeprowadzić operację, ponieważ dalsza zwłoka negatywnie wpływała na morale miejscowej ludności, a akcja była niezbędna ze względu na jej strategiczne znaczenie dla sytuacji na Froncie Wschodnim.

Siedmiu zespołom – w tym dwóm złożonym z kobiet – przydzielono konkretne zadania do wykonania podczas nocnej akcji. Porucznik Zbigniew Lewandowski („Zbyszek”, „Szyna”) oraz porucznik Józef Pszenny („Chwacki”), dowódca saperów z Pragi, dokonali rozpoznania celów, aby zapewnić jak największą skuteczność działań. Plany zostały zatwierdzone przez płk. Antoniego Chruściela i mjr. Franciszka Niepokólczyckiego, jednak latem i jesienią 1942 roku nie doszło do spodziewanych sowieckich nalotów. Operację mimo to przeprowadzono, ponieważ zwłoka negatywnie wpływała na morale miejscowej ludności i opóźniała pożądane oddziaływanie strategiczne na sytuację na froncie wschodnim.

Ostateczny plan zakładał wysadzenie linii kolejowych w czterech punktach na prawym brzegu Wisły oraz w trzech na lewym.

We wrześniu 1942 roku, przed zakończeniem ostatecznych przygotowań, ppor. Zbigniew Lewandowski („Zbyszek”), ppor. Józef Pszenny („Chwacki”) i ppor. Leon Tarajkowicz („Leon”) musieli przeprowadzić rozpoznanie i ponownie ocenić wytypowane miejsca. Dowodzenie operacją objęli Lewandowski i Pszenny, a patrole AK przeprowadziły w nocy akcje dywersyjne, atakując dwa inne cele. Miejsca akcji na prawym brzegu to:
O godzinie 0:25 oddział pod dowództwem sierż. Wacława Kłosiewicza („Wacek”) zaatakował linię Warszawa – Małkinia w pobliżu Zielonki; grupa wykoleiła pociąg i zniszczyła dwa tory, blokując transporty kolejowe w kierunku Białegostoku. W skład zespołu wchodzili: Jan Górski („Grot”) i Zygmunt Orłowski („Orzeł”).

O godzinie 0:27 oddział pod dowództwem ppor. Mieczysława Zborowicza („Gajowy”) zaatakował linię Warszawa – Dęblin w pobliżu Anina (na przedmieściach Warszawy), wykolejając pociąg i wysadzając w powietrze dwa tory na moście. Eksplozja wstrząsnęła Aninem i zablokowała ruch kolejowy w kierunku południowym na dziesięć godzin.

O godzinie 2:00 por. Józef Pszenny zaatakował linię Warszawa – Siedlce w pobliżu Rembertowa; przepuścił on część pociągu sanitarnego, po czym wysadził linię, uszkadzając tylne wagony. Ruch kolejowy został zablokowany na siedem godzin. W skład zespołu wchodzili: Józef Łapiński („Chmura”), Jerzy Obidziński („Obój”) i Henryk Witkowski („Boruta”).

Linię Warszawa – Działdowo w pobliżu Płud zaatakował oddział ppor. Władysława Babczyńskiego („Pastor”). W skład zespołu wchodzili: Marian Dukalski („Marek”), Zygmunt Puchalski („Atomek”), Piotr Puchalski („Łotr”) i Zygmunt Puterman („Kowal”). Pociąg został wykolejony, lecz wagony pozostały nienaruszone dzięki niewielkiej prędkości składu. Linia była wyłączona z ruchu przez siedem godzin.

Patrolami minerskimi w rejonie Warszawy, przeprowadzającymi akcje dywersyjne i likwidacyjne, dowodziła Zofia Franio („Doktor”).

Miejsca działań na lewym brzegu to:
Dwa tory na linii podmiejskiej Włochy-Warszawa-Zachodnia, dwa tory przecięte między Włochami a Warszawą Towarową oraz jeden tor na linii Warszawa Zachodnia-Radom przez oddział por. Zbigniewa Lewandowskiego. Ruch kolejowy został wstrzymany na okres od pięciu do siedmiu i pół godziny.

Na linii radomskiej na odcinku Okęcie-Piaseczno w pobliżu stacji kolejowej Pyry w południowej Warszawie oddział dowodzony przez Antoninę Mijal (Tosię) i Irenę Hahn (Isię) wykoleił pociąg.

Na linii radomskiej na odcinku Okęcie-Piaseczno w pobliżu stacji kolejowej Pyry w południowej Warszawie oddział dowodzony przez Antoninę Mijal (Tosię) i Irenę Hahn (Isię) wykoleił pociąg.

Na linii odgałęzionej między Skierniewicami a Błoniem na zachód od Warszawy tory zostały wysadzone przez oddział por. Stanisława Gąsiorowskiego Mieczysława.

Mimo że Polacy wskazywali, iż operację przeprowadzili radzieccy spadochroniarze, aresztowania wśród kolejarzy nie doprowadziły Gestapo do żadnego z konspiratorów. Rozpoczęły się represje. W dniach 15–16 października 1942 roku w okolicach Warszawy wzniesiono szubienice. Gestapo było sfrustrowane napotkanym „murem milczenia”. Przypuszcza się, że wśród 50 ofiar straconych w ramach odwetu znajdowali się działacze Polskiej Partii Robotniczej i Gwardii Ludowej, zatrzymani w łapankach we wrześniu 1942 roku. Kolejne 39 osób, więźniów Pawiaka, rozstrzelano 15 października w Puszczy Kampinoskiej; miało to na celu skompromitowanie Armii Krajowej oraz zastraszenie mieszkańców Warszawy.

Podsumowanie działań sabotażowych:

Jednoczesna operacja wymierzona w komunikację kolejową spowodowała następujące uszkodzenia linii kolejowych:

Warszawa – Wilno

Grodno – [linia w kierunku Polski]

Warszawa – Mińsk

Warszawa – Brześć – [linia w kierunku Finlandii]

Warszawa – Lublin – Kowel – Sarny

Równe – Berdyczów

Posłowie

Operacja „Wieniec” zakończyła się wielkim sukcesem. Udowodniła ona dowódcom Armii Krajowej oraz Gubbinsowi, szefowi SOE, że dobrze zaplanowane i przeprowadzone w Polsce akcje mogą zadać poważne ciosy niemieckiej machinie wojennej i morale wroga, a także zmusić Niemców do zaangażowania cennych oddziałów frontowych w działania przeciwpartyzanckie (Maresch, 2005). Miesiąc później zmagający się z trudnościami Niemcy ponieśli klęskę pod Stalingradem w wyniku śmiałej kontrofensywy radzieckiej; wydarzenie to uznaje się za punkt zwrotny na froncie wschodnim. W Afryce Północnej druga bitwa pod El Alamein położyła kres zagrożeniu dla Bliskiego Wschodu ze strony państw Osi i zmusiła je do odwrotu w kierunku Tunezji.

Pułkownik Antoni Chruściel, oficer zawodowy, objął dowództwo nad Powstaniem Warszawskim w 1944 roku; po kapitulacji trafił do niewoli i został osadzony w niesławnym zamku Colditz. Planował powrót do kontrolowanej przez Sowietów Polski, lecz – podobnie jak wielu innych wyższych rangą oficerów – nie otrzymał obywatelstwa i groziło mu długoletnie więzienie. Po demobilizacji mieszkał krótko w Londynie, po czym przeniósł się do Waszyngtonu, gdzie praktykował jako prawnik.

Pułkownik Franciszek Niepokólczycki, główny architekt operacji „Wieniec”, podczas Powstania Warszawskiego w 1944 roku dowodził oddziałem saperów 3. Pułku. Po kapitulacji trafił do obozu jenieckiego Oflag II C w Dobiegniewie (Woldenberg), skąd na początku 1945 roku został uwolniony przez Sowietów. Działał w organizacji WiN (Wolność i Niezawisłość); został aresztowany w Krakowie 22 października 1946 roku. Skazano go na karę śmierci, którą następnie zamieniono na dożywocie. 22 grudnia 1956 roku wyszedł na wolność w ramach ogłoszonej przez komunistyczny reżim amnestii dla byłych kombatantów, obejmującej wielu więźniów politycznych.

Porucznik Zbigniew Lewandowski został przydzielony do Oddziału III Komendy Głównej AK w Warszawie, w ramach struktur Kedywu specjalizujących się w działaniach sabotażowych. Brał udział w powstaniu warszawskim w 1944 roku; po wzięciu do niewoli trafił do obozu jenieckiego Oflag II C w Dobiegniewie (Woldenberg), który pełnił również funkcję obozu pracy przymusowej, i przebywał tam aż do momentu wyzwolenia.

Porucznik Józef Pszenny (ps. „Chwacki”) objął dowództwo nad Referatem Saperskim XII Obwodu Warszawskiego. 19 kwietnia 1943 roku, w trakcie powstania w getcie warszawskim, odpowiadał za wysadzenie części murów otaczających getto, co miało umożliwić ucieczkę. Kontynuował działalność sabotażową: w nocy z 11 na 12 września 1943 roku podjął próbę przejęcia pociągu z uzbrojeniem zmierzającego na front wschodni (akcja w Halinowie na trasie Warszawa–Siedlce), a wcześniej – na przełomie sierpnia i września 1943 roku – wysadzał linie kolejowe wokół Warszawy w ramach akcji „Końskie”. Ponownie w dniach 11–12 września 1943 roku kierował atakiem na infrastrukturę kolejową w Halinowie. Nie zrażając się trudnościami, w nocy z 4 na 5 października 1943 roku poprowadził oddział do ataku na linię kolejową w rejonie stacji Dębe Wielkie (31 km od Warszawy). Zakłócenie dostaw dla mocno obciążonych niemieckich oddziałów na wschodzie umożliwiło polskiej 1. Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki, walczącej w bitwie pod Lenino (Białoruś), dalsze postępy w kierunku zachodnim.

Zofia Franio (ps. „Doktor”) brała udział w powstaniu warszawskim, służąc w oddziale saperskim, który zdobył kluczowy budynek w centrum miasta. Uniknęła niemieckiej łapanki, ukrywając się w grupie uciekających cywilów. Jako członkini organizacji WiN została aresztowana przez służby bezpieczeństwa 14 listopada 1946 roku i skazana na 12 lat więzienia; zwolniono ją 15 maja 1956 roku. Po wojnie prowadziła wyróżniającą się działalność zawodową. Porucznik Leon Tarajkowicz (ps. Leon) zginął z rąk Einsatzkommando podczas powstania warszawskiego. Jan Górski (ps. Grot) i Józef Łapiński (ps. Chmura) – którzy wraz z Władysławem Babczyńskim (ps. Pastor) próbowali uwolnić Żydów w czasie powstania w getcie w 1943 roku, wysadzając mur przy ulicy Bonifraterskiej – polegli w walce podczas powstania warszawskiego. Władysław Babczyński został zastrzelony przez Niemców w 1944 roku, po upadku powstania. W trakcie powstania zginął również Piotr Puchalski (ps. Łotr).