Opens in a new tab

Polish Intelligence Operations in Portugal & Spain

  • Table of Contents

Introduction

After the outbreak of war on 1st September 1939, Portugal’s neutrality came under pressure by both the Allies and the Reich’s need for Tungsten (wolfram) for their war effort. While the ‘Wolfram Question’ became a diplomatic nightmare and tested Portugal’s neutrality (Leite, 1998) alongside its century’s old alliance with Britain (Wheeler, 1986), it mirrored similar political and economic pressures placed on Sweden during the same period. The outbreak of war also signalled a ramping up of covert operations by the Allies and the Axis in Portugal that made Lisbon and Estoril ‘spy capitals’ of Europe. Britain after Dunkirk did not have the resources to support or protect Portugal and relied on diplomacy for protecting its interests there. The tungsten mines located in the Serra da Estrela were suitably located for export to both the Allies and Axis powers and placed pressure on Portugal to supply each since it was in easy striking distance from Spain.

A friendship and non-aggression treaty in March 1939 between Spain and Portugal ensured the neutrality of Portugal (Halstead, 1980) despite 18,000 volunteers fighting in the Spanish civil war and limited aid given to the nationalists. However, Portugal’s neutrality and security was threatened through the Protocol of Hendaya signed on 23rd October 1940 which allied Spain to Germany and Italy, enabling collaboration by security services, exchange of intelligence and economic servitude to the Axis (Marquina, 1998). Spain’s support for the Axis wavered during the war which essentially lost Spain’s ‘neutrality’ and internal politics prevented either joining the Axis or even consideration of invading Portugal. British intelligence identified Gibraltar as a possible target for a Spanish invasion backed by Germany that was later dismissed (Link: Feluccas) based on intelligence and analysis of Axis troop movements.

Spain

In June 1940 the German naval staff showed interest in the occupation of the Azores, Canaries and Cape Verde, placing some of Britain’s assets in the form of shipping routes and a telegraph cable station in the Azores at risk (Atkin, 2021). MI(R) made several attempts to run missions to these locations and were blocked by Britain’s ambassador to Spain as these were too provocative (Atkin, 2021). The threat remained until the end of 1943. The Portuguese authorities remained favourable to Polish interests that enabled the Lisbon legation to be one of the most important intelligence hubs in western Europe (Ciechanowski, 2005a). Station ‘P’ of II Bureau was run by Lt. Col. Stanisław Kara (Professor) under cover as an official of the legation from second half of 1940 and replaced by Maj. Feliks Abiński in January 1944 who had headed Station ‘M’ (Madrid). The station in Portugal (‘P’) importance is derived through hosting several intelligence cells (Ciechanowski, 2005a). Naval cell No. 1 was headed by Lt. Zygmunt Cedro (Henzyg) whose cover was acting as a shipbroker of the ‘Baltic Union Shipbrokers’. Station ‘P’ was also responsible for Spain in Bilbao (Pomar) and Genoa (Pardilla) and a Belgian cell headed by Dumont who was one of the chiefs of the Belgian underground Sûreté de l’État whose intelligence focus was on the German army and its allies (Ciechanowski, 2005a). Lisbon Station ‘P’ also controlled cells Jamart and Pingo in Casablanca. The extent of the operation was quite stunning as Station ‘P’ eventually controlled a further two cells in Lisbon (Nicol and Herculano), Pilao in the Azores, ‘Pola’ on Cape Verde (Ciechanowski, 2005a).

After 1942 Station ‘P’ was providing OSS (Office of Strategic Services, the for-runner of the CIA) with offensive counterintelligence in the Iberian Peninsula as well as cooperating with SIS with dis-information under Action D (Olek).

Despite Madrid being the centre of Nazi intelligence, the degree of cooperation by the Spanish with the Reich made Polish espionage operations difficult. The activities of the Poles and SIS were restricted by the stance of Sir Samuel Hoare, the British Ambassador from 1940 to 1944 whose clashes with intelligence agencies were legendary (Ciechanowski, 2005b). The level of intelligence gathering in Madrid was such that in January 1942, the Spanish Government requested the closure of the Legation and Consulate that was partially rescinded through the intervention of Włodzimierz Ledóchowski through the patronage of the Vatican (Ciechanowski, 2005b).

Economic isolation and a trade blockade by the Allies (Marquina, 1998) kept Spain in check until the war’s end and did leverage some cooperation in safeguarding and release of POWs held in Spain. By May to June 1944 while much had been accomplished, Polish Intelligence became dissatisfied with the operation in Portugal and Spain with the arrest of Maj. Albiński, (Marcel) head of the operations in Portugal at the Spanish border, signalled the closure of Station ‘P’ (Ciechanowski, 2005b). After the Allied invasion of North Africa in November 1942, both Portugal and Spain made increased overtures to the Allies as a process of reproachment that gathered pace as the defeat of the Reich loomed.

Continental Action

A man in a military uniform with medals and decorations, sitting for a formal portrait against a plain patterned background.
Source: Wikipedia

Col. Jan Kowalewski was an outstanding intelligence officer and cryptologist who had also participated in the Third Silesian Uprising in 1921. He had had postings as a military attaché to Moscow and Bucharest prior to the outbreak of war. He was in the guise of a director of Tissa the state-owned enterprise procuring materials for Poland’s armaments industry and linked to II Bureau (Ciechanowski, 2005b). After the fall of France, Kowalewski (Pierre) made his way to Portugal to work with refugees located in Figueira da Foz and then Lisbon. Kowalewski organised his own escape and evasion lines from France and had two W/T sets infiltrated to support operations (TNA/ HS7-183).

In Lisbon, he met Jean (Ioan) Pangal, a former Romanian Envoy and old acquaintance. He tried to persuade Pangal to negotiate with Romania, Hungary, and Italy to join the Allies (Ciechanowski, 2005b). Pangal had the resources and contacts to support aid to the refugees and persuaded Kowalewski to remain in Portugal that had Gen. Władysław Sikorski’s approval. Through diplomatic channels Kowalewski contacted Marshal Antonescu of Romania, Admiral Horthy of Hungary, and an Italian diplomat Dino Grandi (Dubicki and Dubicki, 2019). The extent of his work emerged at the conference held in Casablanca in 1943 where Stalin who was vexed by Kowalewski’s anti-communist stance and known objector to the post war Soviet expansion into central and eastern Europe, declaring Kowalewski persona non-grata. Kowalewski was seeking a post-war anti-communist federation made up of Central European countries to block Soviet expansion that antagonised Churchill too (Dubicki and Dubicki, 2019).

Kowalewski was appointed as chief of the ‘cell’ for communications in Lisbon under the identity of a ‘correspondent’ attached to the Polish Interior Ministry due to the level of German intelligence activities within Portugal (Dubicki and Dubicki, 2019). Continental Action emerged from plans made by Jan Librach (TNA/ HS4-319) and Prof. Stanisław Kot with further recommendations from Kowalewski incorporated into the final plan and to be based in Portugal (Ciechanowski, 2005b; Dubicki and Dubicki, 2019) due to the low penetration by Soviet intelligence. They rented a villa Grinalda in Monte Estoril, just outside Lisbon where the radio communications equipment was set up. Kowalewski and his family lived in a boarding house in the centre of Lisbon and there were another three ‘safe’ houses used to camouflage his activities (Ciechanowski, 2005b).

Kowalewski (Pierre, Piotr and later Nart) linked the work of Continental Action with the Polish Interior Ministry in co-ordination with the British Ministry of Economic Warfare (Ciechanowski, 2005b). II Bureau also had offices attached to the legation. Initially, the focus was on contacting Polish resistance movements in France and intelligence gathering on the political activities of the Axis in Portugal through courting diplomats. SOE had an office in Lisbon run by John G. Beevor between 1941 and 1942 and kept close contacts with Kowalewski who had unearthed the location of a German radio station monitoring allied shipping and relaying co-ordinates to the U-boat fleet in the north Atlantic. The location was between Cascais and Cabo Raso (Ciechanowski, 2005b).

Such was the quality and level of Kowalewski’s work that Brigadier Gubbins and the USA praised his achievements (Dubicki and Dubicki, 2019). In 1942 there was a shift in the intelligence strategy to destabilise the Axis through covert negotiations with diplomats attached to the Hungarian, Romanian and Italian governments under operation Tripod (TRÓJNÓG). Operation TOPAZOWICZE (TOPAZY) was directed at the Hungarians who were more enthusiastic of the three willing to co-operate. The pro-allied Miklós Kállay von Nagy-Kálló became prime minister gave an opportunity for a secret ceasefire convention on 9th September 1943 that indicated Hungarian troops would surrender to Allied, not Soviet troops who would enter the country through the Balkans. The agreement was tactical politics at its worst since the Allies were not able to support the proposed ceasefire. Roosevelt and Churchill opposed the Balkan Front plan that had been ‘floated’ by Kowalewski. Hitler was exasperated when informed and set out a plan for operation MARGARETHE for the occupation of Hungary in March 1944. Nagy-Kálló feared the Soviets, however the Hungarian Army was insufficient in strength due to heavy losses on the Eastern Front to oppose the Reich alone and was forced to secretly negotiate with the Soviets in early 1944 since the Allies were politically and geographically too distance to lend support.

Admiral Horthy was to be tried on 18th March 1944 by the Nazis and the current government dissolved, ending any negotiations with the Allies. The Germans invaded Hungary on 20th March 1944 with Miklós Kállay von Nagy-Kálló fleeing with other members of the Government and inteligencia from the SS by seeking refuge in the Turkish Embassy who were forced to give him up to the Arrow Cross who now ruled Hungary. After his arrest, Miklós Kállay von Nagy-Kálló was taken to Mauthausen and Dachau and released on 4th May 1945 when US soldiers entered the camp. Admiral Horthy after the German intervention, ended up under house arrest in Bavaria until the end of the war and later transferred to Nuremburg to give evidence of the Nazi atrocities at the International Tribunal. He was never indicted over his knowledge of war crimes. Arrow Cross supported by the SS slaughtered between 10-15,000 Jews and other undesirables on the banks of the Danube between November 1944 and January 1945 prior to and during the Soviet siege of the city. Today the site is marked by the memorial “Shoes on the Danube Bank”

The unconditional surrender of Italy in September 1943 certainly simplified negotiations but did not mitigate the severe degree of German action towards the Italian populous or indicate the bloody conflict that would emerge in clearing the Germans out of the country. Contacts within Romania stretched to their leader, Marshal Ion Antonescu who had a predisposition to common interests held by Sikorski and Kowalewski’s highly regarded role in pre-war time in Bucharest had paid off. With an increasing number of defeats suffered by the Reich, Kowalewski’s use of propaganda and his personal contacts with opposition politicians, destabilised the Axis further which included not to participate in crimes against humanity and restrict troop deployment to the Eastern Front (Ciechanowski, 2005b). Kowalewski’s efforts were thwarted in January 1943 when the meeting in Casablanca settled on ‘unconditional surrender’ of the Axis powers. Kowalewski also promoted the idea of opening a second front in the Balkans that would have a domino effect on the Axis powers loyalty to the Reich and at the same time block Sovietisation of eastern and central Europe – one of Kowalewski’s key themes. Stalin was against these negotiations and as a result only approaches to the Italians were permitted to continue with contacts with Hungarian and Romanian emissaries severely reduced. By the summer of 1943, the concessions to Stalin and the Sovietisation of the Balkans began to impede any negotiations underway that was further hampered by King Michael I of Romania considering exile, leaving Marshall Antonescu in a more perilous state that resulted in loss of enthusiasm for Kowalewski’s plans (Dubicki and Dubicki, 2019).

While Romanian diplomats sought to seek an exit from the Axis, they added conditions of a triple occupation by the Allies and the Soviets and thereafter would only capitulate if there was no German occupation. The outcome was for Poles and Romanians acting as emissaries to withdraw from negotiations (Dubicki and Dubicki, 2019). Only with the 1944 Romanian coup d’état on 23rd August which deposed Ion Antonescu and replaced with King Michael I enabled discussions of an armistice and re-alignment of Romanian forces under the Allies that fomented further unravelling of the Axis.

Kowalewski’s operation rankled the British government too. Sir Alexander Cadogan, the Foreign Office’s Permanent Under-secretary of State, requested Ambassador Raczyński to recall Kowalewski based on his ‘alleged’ contacts with Germans in Lisbon on 10th March 1944 where the British political security was at risk. It must be remembered that Lisbon was the spy capital of Europe and Kowalewski operated within its ‘muddy waters’ encouraging dissent within the Axis and promotion of an anti-communist expansion in Europe. It was known Kowalewski had met German representatives on several occasions (Ciechanowski, 2005b) and reported to the Polish authorities as part of his intelligence gathering. It seems in 1945 the British had forgotten Kowalewski had reported to both the Polish Government in Exile and the British that a meeting with Hans Lazar and Capt. Fritz Kramer of the Abwehr had tipped Kowalewski off over Germany’s plan to attack Soviet Russia under Operation BARBAROSSA (Ciechanowski, 2005b). Was the demanded recall to protect Soviet-British relationships or was it an indication that the British Government was tiring of the ‘Polish Question’ and its ‘First Ally’? Certainly, some members of the FO thought otherwise. Frank K. Roberts, a seasoned diplomat, questioned the recall decision of Kowalewski as these meetings had been fruitful in ‘taking the pulse’ of German diplomats at this crucial stage of the war. Kowalewski flew to Britain on 5th April 1944 that broke a vital link to operation TRIPOD. Kowalewski’s career was not over. He had a significant role as Chief of the Polish Special Operations in the preparation of D-Day as a co-ordinator for sabotage and diversionary actions by operation MONICA in France. (See Operation MONIKA page).

Escape Lines

Black-and-white portrait of a man wearing a suit and tie, facing slightly to the left with a neutral expression.
Jean (Ioan) Pangal. Source : N/K

Portugal acted as a conduit for escapers and Jews fleeing Nazi oppression from across Europe and Scandinavia. It is estimated over 100,000 refugees passed through Portugal (Leite,1998) The former Romanian diplomat Jean (Ioan) Pangal, a centrist politician, and a Freemason played a major role in assisting refugees in Portugal to escape to North and South America.

For Poles escaping Vichy France, evacuees were given Polish passports with a visa to some far-flung place to obtain a Portuguese transit visa (Richards, 2013) through Kowalewski’s network. Kowalewski (Pierre) had developed escape lines into both Portugal and Spain from France and managed to infiltrate two W/T sets to support the operations (TNA/ HS7-184). These escape routes were designed to exfiltrate former Polish combatants, Polish agents and Jews who used a special transit route called ‘Paradise Express and Pony Express’ from Vichy France on forged passports and visas (TNA/ HS4-234).

Many illegal Polish refugees escaping from camps in Vichy France were travelling on fake documents and those caught by the Spanish authorities were imprisoned in Miranda de Ebro. Spain refused to return the escapees to the Germans that caused some rift within their relationship. From March 1943, the defeat of the Nazis and the collapse of the Reich became increasingly a more likely scenario, Spain eased conditions on the Poles and started to release prisoners particularly from Miranda de Ebro (Link: Miranda de Ebro)) who made their way mainly to Gibraltar and transported to Britain by sea.

At the height of operations, Station ‘M’ had 67 agents supporting networks of couriers into France (Station F) and Portugal and although the station became subordinated to Station ‘P’, managed to run three cells. Cell no. 2 headed by 2nd Lt. Włodzimierz V. Popławski (Paul) an experienced agent who had been in Spain during the civil war provided good quality intelligence reports, worked on the evacuation of escaped Poles. Cell no. 3 (naval) was headed by Capt. Roman Koperski (Torero) who was caught on 6th January 1942 and imprisoned for spying for Britain against the Spanish and Germans. He was eventually released at the beginning of 1944 having avoided the death penalty (Ciechanowski, 2005a). Cell no. 7 in Barcelona was also involved with assisting escapees and headed by Wanda Halina Morbitzer-Toza (Ewa) until her arrest in 1943. Her work included liaison work for SIS and managed to flee to Portugal before her ‘formal’ arrest (Ciechanowski, 2005a). Cell no. 1 covered activities in Rome and focussed on Axis transport movements.

E/ UP worked closely with II Bureau and VI Bureau who briefed agents on their missions. The escape and evasion lines from France into Spain were also used in reverse to infiltrate agents. Lt. Władysław Galica (Tok, J.M. Roger) used the Lasalle Line (most likely developed by Kowalewski who liaised with Section F of SOE (TNA/ HS7-184) to enter France in January 1944 (TNA/ HS4-273) and was accompanied by L/Cpl. Adam Staffij (Dule, T. Swiecicki). Both were flown to Gibraltar under the guise as 2nd Lt. Joseph Batterdale and 2nd Lt. Augustus Jessop. Galica’s training report from S.T.S No. 24b (Glaschoille, near Inverness, Scotland) on 21st April 1943 indicated good field craft, combat and shooting skills, however W/T training was poor. Rated as an ideal leader, it was recommended he should be assigned to solo work in the field due to personality traits (TNA/ HS4-260). Galica had been trained as a Cichociemni (Badge no. 0158/1500) (Link: Cichociemni) and Adam Staffij (Badge no. 2664) was seconded from the 1st Polish Parachute Brigade (Lorys, 1993).

Both left Gibraltar and travelled to Barcelona via Madrid by car and Tok’s contact, a Spaniard called ‘Sebastiano’ inspected his forged documents and damaged them for some inexplicable reason. After Barcelona, Tok and Dule were taken by car and then left to walk into Ripoll where another guide met them which took fourteen hours and slept in a mountain hut with two more guides. They crossed over the border and walked to Ria-Sirach near Prades in southern France. Crossing the mountains took three days due to the snow cover. Ria-Sirach was the first railway station outside the ‘zone frontière interdit’ and headed to Perpignan to meet an intermediary AYAX (aka Sally V). Taken to a safe house near the citadel, they were moved frequently and spent four days in the city. Dule stayed in Perpignan and Tok travelled to Toulouse and after two days headed for Paris via Limoges where a security cordon checked his papers without incident. After Paris, Tok left for Orleans to complete his mission LABURNUM and was exfiltrated on 3rd March 1944 (TNA/ HS4-273) due to his failure to link up with the French Resistance. The details of the mission are incomplete and is unusual that trained paratroopers were ‘walked’ over the border. The file indicates that in January 1944 there was a backlog of agents to be parachuted into France that in part explains the use of escape and evasion lines as part of CONTINENTAL ACTION. Staffij’s role in France is unknown.

Cross-border traffic of couriers, agents, reports, and cash to support the networks remained throughout the war with vital communication networks between Station ‘P’, ‘M’ and ‘F’ were maintained through the efforts of Capt. Edward Bratowski (Wołowski) and Lt. Col. Kara. Britain’s MI9 had been created after the 23rd December 1939 through a meeting of the heads of MI5, MI6 and Naval Intelligence (Fry, 2021). MI9 became the focal point of escape and evasion activities despite SIS securing their own escape lines and worked independently of MI9 and SOE (Fry, 2021) with little likelihood of straying into Polish operations apart from joint ventures with the feluccas (Link: Feluccas) operating out of Gibraltar.

Map showing main evasion routes and French SIA courier lines during WWII, spanning from Spain and Portugal to France and the United Kingdom, with various air and escape routes marked.
Source: N.K

Kowalewski’s intelligence work alone made a significant contribution to the war effort despite his role being controversial and lacked the credit Continental Action should have achieved. Station ‘P’ had a significant role in both intelligence gathering and managing refugees and escapees to make their way to Britain or to South America. While Station ‘M’ appears to be complex and perhaps chaotic, its role and work in intelligence gathering, cross border traffic and assisting refugees and escapees, should not be underestimated when considering the conditions they operated under.

Selected References

Atkin, M. (2021) “Pioneers of Irregular Warfare: Secrets of the Military Intelligence Research Department in the Second World War”, Pen & Sword Military, UK

Ciechanowski, J.S (2005a) “Iberian Peninsula”, in Sterling, T; Nałecz, D and Dubicki, T (Eds) “The Report of the Anglo-Polish Historical Committee Vol.1”, Valentine Mitchel, UK, Ch 24.

Ciechanowski, J.S (2005b) “Lt. Col. Jan Kowalewski’s Mission in Portugal”, in Sterling, T; Nałecz, D and Dubicki, T (Eds) “The Report of the Anglo-Polish Historical Committee Vol.1”, Valentine Mitchel, UK, Ch 54.

Dubicki, A. and Dubicki, T. (2019) “Misja ppłk. dypl. Jana Kowalewskiego w Portugalii (1940–1944)”, Acta Universitatis Łodziensis Folia Historica, No.105, pp. 125-142.

Fry, H. (2021) “MI9: A History if the Secret Service for Escape and Evasion in World War Two”, Yale University Press, USA.

Halstead, C.R. (1980) “Peninsular Purpose: Portugal and its 1939 Treaty of Friendship and Non-aggression with Spain”, Il Politico, Vol. XLV, No. 2, pp. 287-311.

Leite, J. C. (1998) “Neutrality by Agreement: Portugal and the British Alliance in World War II”, American University International Law Review, Vol. 14, No. 1, pp. 185-199.

Lorys, J.J. (1993) “History of the Polish Parachute Badge: Polish Airborne Forces in World War II”, Sikorski Institute, U.K

Marquina, A. (1998) “The Spanish Neutrality during the Second World War”, American University International Law Review, Vol. 14, No. 1, pp. 171-184.

Moynihan, M. et al (ND) “Comet Lines: Freedom Trails of Europe”, Smashing Times, Dublin, Ireland (lead partner); Theater & Reconciliation, Brussels, Belgium; University of Humanities and Economics (AHE), Lodz, Poland; and Iniciativas De Futuro Para Una Europa Social – IFESCOOP, Valencia, Spain.

Richards, B. (2013) “Secret Flotillas: Clandestine Sea Operations in the Western Mediterranean, North Africa & the Adriatic 1940-1944”, 2nd Edn, Pen and Sword Books, UK.

Wheeler, D.L. (1986) “The Price of Neutrality: Portugal, the Wolfram Question and World War II”, Luso-Brazilian Review, Vol. 23, No. 1, pp. 107-127.

Selected Websites

http://archiwum.udskior.gov.pl/The,album,“Thank,You,Portugal!,Polish,civilian,and,military,refugees,at,the,western,extremity,of,Europe,in,the,years,1940,1945”,1453.html

https://www.iwp.edu/papers-studies/2007/03/01/englands-poles-in-the-game-wwii-intelligence-cooperation
https://www.portugal.com/history-and-culture/portugal-during-world-war-ii-was-portugal-really-neutral
https://polishhistory.pl/jan-kowalewskis-three-victories
https://wwii-netherlands-escape-lines.com/other-escape-lines/map-of-major-escape-routes-through-france/
https://elitadywersji.org/en/lista-cichociemnych
https://ww2escapelines.co.uk/belgium-france/comete

Selected Film and Videos

The Colditz Story (1955) Directed by Guy Hamilton with John Mills, Eric Portman, Christopher Rhodes, and Lionel Jeffries.

Canał (1957) Directed by Andrzej Wajda with Teresa Iżewska, Tadeusz Janczar, Wieńzcysław Gliński, Tadeusz Gwiazdowski, Stanisław Mikulski, Emil Karewicz, Maciej Maciejewski, and Vladek Sheybal

The One that Got Away (1957) Directed by Roy Ward Baker with Hardy Krüger, Colin Gordon, Michael Goodlife, and Terrance Alexander

The Password Is Courage (1962) Directed by Andrew L. Stone with Dirk Bogarde, Maria Perschy, Alfred Lynch, and Nigel Stock.

The Great Escape (1963) Directed by John Sturges with Steve McQueen, James Garner, Richard Attenborough, and Charles Bronson.

The Great Escape II: The untold Story (1988) Directed by Jud Taylor and Paul Wendkos with Christopher Reeve, Judd Hirsch, Tony Denison, and Charles Haid.

Varian’s War: The Forgotten Hero (2001) Directed by Lionel Chetwynd with William Hurt, Howard Ryshpan, Carol Shamy, and Harald Winter.

The Way Back (2010) Directed by Peter Weir with Jim Sturgess, Ed Harris, Saoirse Ronan, and Colin Farrell. Based on ‘The Long Walk’ by Sławomir Rawicz remains controversial.

Remembrance (2011) Directed by Anna Justice with Alice Dwyer, Mateusz Damiecki, and Dagmar Manzel.

Kurier (2019) (The Resistance Fighter) Directed by Władsław Pasikowski with Philippe Tlokinski, Julie Engelbrecht, and Bradley James.

Selected YouTube Videos:

https://www.youtube.com/watch?v=2_8NBpDWM6A


https://www.youtube.com/watch?v=W3MkLGffBFo


https://www.youtube.com/watch?v=dY1SdA9fYW8

https://www.veterans.gc.ca/eng/video-gallery/video/7923


https://www.youtube.com/watch?v=tfU1VqYlyuA

Related Articles

  • André (Andrzej) Wyssogota-Zakrzewski

    5 mins
    Born in 1905 in Kalisz, Poland, he was a member of the extensive Dutch-Paris resistance network that had lines running through the Low Countries through Paris to Lyon-Haute Savoie, Switzerland, Toulouse and Pyrenees. He was a Director of a Franco-American Company based in Paris and was allied to the Dutch-Paris resistance movement. Between 1940 and…
  • A scanned page shows a hand-drawn map with German text, labels, and directional arrows, detailing a bridge crossing with nearby landmarks.

    Escape Routes

    16 mins
    The story of Poland’s wartime escape routes—how thousands fled captivity through Europe to rejoin Allied forces and continue the fight for their homeland.
  • Nurmi Organisation

    5 mins
    This organisation was linked to Operation ADJUDICATE and was active from the autumn of 1941 until mid-1942 operating in Vichy France. Its name is taken from the Finnish Olympic runner Paavo Nurmi. Set up by Lt. Teodor Dzierzgowski, its role covered espionage, sabotage and setting up drop zones for air supplies in Vichy France. The…
  • Diagram of the Miranda de Ebro concentration camp showing barracks, command area, service buildings, and a water feature on the left. Labels indicate various facility zones.

    Miranda de Ebro

    4 mins
    Miranda de Ebro, Franco’s concentration camp in Spain, held thousands of Poles and Allied escapees in harsh conditions between 1940 and 1947.
  • A weathered, cracked memorial plaque with faded Spanish text, a bird silhouette, and an anarchy symbol painted on the lower left-hand side.

    Campo de Concentration de Miranda de Ebro

    11 mins
    In 1941, Polish escapees were captured crossing into Spain and sent to Miranda de Ebro, Franco’s harsh concentration camp, before release in 1943.
  • A map of Europe showing countries, major cities, and an area of brown dots concentrated across Poland, Germany, Czechoslovakia, Austria, Hungary, and surrounding regions.

    Operation MONIKA

    21 mins
    Operation Monika (1941–44) was an SOE-backed Polish underground network in France that organised sabotage, intelligence, and resistance among Polish émigrés, later supporting D-Day operations.
  • nan

    Continental Action

    56 mins
    A vast underground intelligence and resistance network spanning Europe, Scandinavia, and Latin America — gathering intelligence, aiding the Allies, and destabilising the Axis.
  • A military officer stands in uniform, receiving honours from another officer, with several people observing the ceremony outdoors.

    Poles, Feluccas, Gibralter & SOE

    23 mins
    Polish and Czech crews ran daring SOE missions from Gibraltar in small feluccas, ferrying agents and evacuees across the Mediterranean during WWII.
  • La traduction française de cet article n'est pas encore disponible.

    Po wybuchu wojny 1 września 1939 roku neutralność Portugalii znalazła się pod presją – zarówno ze strony aliantów, jak i Rzeszy, która potrzebowała wolframu na potrzeby działań wojennych. Choć „kwestia wolframu” stała się dyplomatycznym koszmarem i wystawiła na próbę neutralność Portugalii (Leite, 1998) oraz jej wielowiekowy sojusz z Wielką Brytanią (Wheeler, 1986), sytuacja ta odzwierciedlała podobne naciski polityczne i gospodarcze, jakim w tym samym okresie poddawana była Szwecja. Wybuch wojny oznaczał również nasilenie tajnych operacji prowadzonych w Portugalii przez aliantów i państwa Osi, co uczyniło Lizbonę i Estoril „europejskimi stolicami szpiegostwa”. Po ewakuacji z Dunkierki Wielka Brytania nie dysponowała środkami pozwalającymi na wsparcie czy ochronę Portugalii, dlatego w kwestii zabezpieczenia tam swoich interesów polegała na dyplomacji. Kopalnie wolframu w paśmie Serra da Estrela były dogodnie położone pod kątem eksportu zarówno do państw alianckich, jak i Osi; bliskość granicy z Hiszpanią sprawiała, że ​​na Portugalię wywierano presję, by zaopatrywać obie strony konfliktu.

    Zawarty w marcu 1939 roku traktat o przyjaźni i nieagresji między Hiszpanią a Portugalią gwarantował neutralność tej drugiej (Halstead, 1980) – mimo udziału 18 tysięcy ochotników w hiszpańskiej wojnie domowej oraz ograniczonej pomocy udzielonej nacjonalistom. Jednak neutralność i bezpieczeństwo Portugalii zostały zagrożone przez podpisany 23 października 1940 roku protokół z Hendaye; wiązał on Hiszpanię sojuszem z Niemcami i Włochami, umożliwiając współpracę służb bezpieczeństwa, wymianę danych wywiadowczych oraz uzależnienie gospodarcze od państw Osi (Marquina, 1998). Postawa Hiszpanii wobec Osi ulegała w trakcie wojny wahaniom, co w praktyce niweczyło jej status państwa neutralnego, a uwarunkowania polityki wewnętrznej uniemożliwiały zarówno przystąpienie do sojuszu z Osią, jak i rozważenie inwazji na Portugalię. Brytyjski wywiad wskazywał Gibraltar jako potencjalny cel hiszpańskiej inwazji wspieranej przez Niemcy – scenariusz ten ostatecznie odrzucono (Link: Feluccas) w oparciu o dane wywiadowcze i analizę ruchów wojsk państw Osi. Hiszpania

    W czerwcu 1940 roku niemieckie dowództwo marynarki wojennej zainteresowało się okupacją Azorów, Wysp Kanaryjskich i Wysp Zielonego Przylądka, co stanowiło zagrożenie dla brytyjskich zasobów, takich jak szlaki żeglugowe oraz stacja kabla telegraficznego na Azorach (Atkin, 2021). Brytyjska komórka MI(R) podejmowała próby przeprowadzenia operacji w tych rejonach, lecz były one blokowane przez ambasadora Wielkiej Brytanii w Hiszpanii ze względu na ich zbyt prowokacyjny charakter (Atkin, 2021). Zagrożenie to utrzymywało się do końca 1943 roku. Władze portugalskie sprzyjały polskim interesom, dzięki czemu placówka dyplomatyczna w Lizbonie stała się jednym z najważniejszych ośrodków wywiadowczych w Europie Zachodniej (Ciechanowski, 2005a). Placówką „P” Oddziału II kierował od drugiej połowy 1940 roku ppłk Stanisław Kara (ps. „Profesor”), występujący oficjalnie jako pracownik poselstwa; w styczniu 1944 roku zastąpił go mjr Feliks Abiński, który wcześniej kierował placówką „M” (Madryt). Znaczenie placówki w Portugalii („P”) wynikało z faktu, że stanowiła ona bazę dla kilku komórek wywiadowczych (Ciechanowski, 2005a). Komórką morską nr 1 kierował por. Zygmunt Cedro (ps. „Henzyg”), działający pod przykrywką maklera okrętowego firmy „Baltic Union Shipbrokers”. Placówka „P” odpowiadała również za działania w Hiszpanii (w Bilbao – kryptonim „Pomar” i w Genui – kryptonim „Pardilla”) oraz za komórkę belgijską kierowaną przez Dumonta – jednego z szefów belgijskiego podziemnego wywiadu (Sûreté de l’État), koncentrującego się na armii niemieckiej i jej sojusznikach (Ciechanowski, 2005a). Lizbońska placówka „P” nadzorowała także komórki „Jamart” i „Pingo” w Casablance. Skala operacji była imponująca: Placówka „P” sprawowała ostatecznie kontrolę nad dwiema kolejnymi komórkami w Lizbonie (Nicol i Herculano), placówką Pilao na Azorach oraz „Polą” na Wyspach Zielonego Przylądka (Ciechanowski, 2005a).

    Po 1942 roku Placówka „P” dostarczała OSS (Biuru Służb Strategicznych – poprzednikowi CIA) informacje w ramach kontrwywiadu ofensywnego na Półwyspie Iberyjskim, a także współpracowała z SIS w zakresie działań dezinformacyjnych prowadzonych w ramach akcji „D” (Olek).

    Mimo że Madryt stanowił centrum niemieckiego wywiadu, zakres współpracy Hiszpanii z Rzeszą utrudniał polskie działania wywiadowcze. Działania Polaków i SIS były ograniczane przez postawę sir Samuela Hoare’a – brytyjskiego ambasadora w latach 1940–1944, którego konflikty ze służbami wywiadowczymi przeszły do ​​legendy (Ciechanowski, 2005b). Intensywność działań wywiadowczych w Madrycie była tak duża, że ​​w styczniu 1942 roku rząd hiszpański zażądał zamknięcia poselstwa i konsulatu; decyzję tę częściowo cofnięto dzięki interwencji Włodzimierza Ledóchowskiego, wspartej przez Watykan (Ciechanowski, 2005b).

    Izolacja gospodarcza i blokada handlowa ze strony aliantów (Marquina, 1998) utrzymywały Hiszpanię w ryzach aż do końca wojny, wymuszając pewną współpracę w kwestii ochrony i uwolnienia przetrzymywanych tam jeńców wojennych. Choć do maja i czerwca 1944 roku osiągnięto wiele, polski wywiad zaczął odczuwać niezadowolenie z przebiegu operacji w Portugalii i Hiszpanii; aresztowanie na granicy hiszpańskiej mjr. Albińskiego (ps. „Marcel”), szefa operacji w Portugalii, zwiastowało likwidację Placówki „P” (Ciechanowski, 2005b). Po inwazji aliantów na Afrykę Północną w listopadzie 1942 roku Zarówno Portugalia, jak i Hiszpania coraz wyraźniej zabiegały o względy aliantów w ramach procesu zbliżenia, który nabrał tempa w miarę zbliżania się klęski Rzeszy.

    Działania na kontynencie
    Pułkownik Jan Kowalewski był wybitnym oficerem wywiadu i kryptologiem, który brał również udział w III powstaniu śląskim w 1921 roku. Przed wybuchem wojny pełnił funkcję attaché wojskowego w Moskwie i Bukareszcie. Działał pod przykrywką dyrektora „Tissy” – państwowego przedsiębiorstwa zaopatrującego polski przemysł zbrojeniowy, powiązanego z Oddziałem II Sztabu Generalnego (Ciechanowski, 2005b). Po upadku Francji Kowalewski (używający pseudonimu „Pierre”) przedostał się do Portugalii, by zająć się pomocą uchodźcom przebywającym w Figueira da Foz, a następnie w Lizbonie. Zorganizował własne szlaki przerzutowe i ewakuacyjne z Francji oraz wprowadził tam dwa radiostacje w celu wsparcia prowadzonych działań (TNA/ HS7-183).

    W Lizbonie spotkał Jeana (Ioana) Pangala, byłego posła Rumunii i dawnego znajomego. Próbował namówić Pangala do podjęcia negocjacji z Rumunią, Węgrami i Włochami w sprawie ich przystąpienia do koalicji alianckiej (Ciechanowski, 2005b). Pangal dysponował środkami i kontaktami umożliwiającymi wsparcie uchodźców; przekonał też Kowalewskiego do pozostania w Portugalii, co uzyskało aprobatę gen. Władysława Sikorskiego. Drogą dyplomatyczną Kowalewski nawiązał kontakty z rumuńskim marszałkiem Antonescu, węgierskim admirałem Horthym oraz włoskim dyplomatą Dino Grandim (Dubicki i Dubicki, 2019). Skala jego działań wyszła na jaw podczas konferencji w Casablance w 1943 roku; Stalin – zirytowany antykomunistyczną postawą Kowalewskiego oraz jego sprzeciwem wobec powojennej ekspansji ZSRR w Europie Środkowo-Wschodniej – uznał go za *persona non grata*. Kowalewski dążył do utworzenia powojennej federacji państw Europy Środkowej, która stanowiłaby zaporę dla sowieckiej ekspansji, co budziło również sprzeciw Churchilla (Dubicki i Dubicki, 2019). Kowalewski został mianowany szefem komórki łączności w Lizbonie, działając pod przykrywką korespondenta powiązanego z polskim Ministerstwem Spraw Wewnętrznych; wybór ten podyktowany był intensywnością działań niemieckiego wywiadu w Portugalii (Dubicki i Dubicki, 2019). Operacja „Continental Action” powstała w oparciu o plany opracowane przez Jana Libracha (TNA/ HS4-319) oraz prof. Stanisława Kota, z uwzględnieniem dodatkowych rekomendacji Kowalewskiego; na miejsce jej realizacji wybrano Portugalię (Ciechanowski, 2005b; Dubicki i Dubicki, 2019) ze względu na niewielki stopień infiltracji tego kraju przez wywiad sowiecki. Wynajęto willę „Grinalda” w Monte Estoril, na przedmieściach Lizbony, gdzie zainstalowano sprzęt radiowy. Kowalewski wraz z rodziną mieszkał w pensjonacie w centrum Lizbony, a do maskowania jego działań wykorzystywano trzy inne „bezpieczne” lokale (Ciechanowski, 2005b).

    Kowalewski (posługujący się pseudonimami Pierre, Piotr, a później Nart) koordynował działania „Continental Action” z ramienia polskiego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, współpracując jednocześnie z brytyjskim Ministerstwem Wojny Ekonomicznej (Ciechanowski, 2005b). Przy polskim poselstwie funkcjonowało również biuro Oddziału II (wywiadu). Początkowo koncentrowano się na nawiązywaniu kontaktów z polskim ruchem oporu we Francji oraz na gromadzeniu informacji wywiadowczych dotyczących działań politycznych państw Osi w Portugalii, m.in. poprzez zabieganie o względy dyplomatów. W Lizbonie działało również biuro SOE, kierowane w latach 1941–1942 przez Johna G. Beevora; utrzymywało ono ścisłe kontakty z Kowalewskim, który ustalił lokalizację niemieckiej stacji radiowej monitorującej ruch alianckich jednostek pływających i przekazującej ich współrzędne flocie U-Bootów na północnym Atlantyku. Stacja ta znajdowała się między miejscowościami Cascais a Cabo Raso (Ciechanowski, 2005b).

    Jakość i poziom pracy Kowalewskiego zyskały uznanie zarówno w oczach brytyjskiego generała Gubbinsa, jak i strony amerykańskiej (Dubicki i Dubicki, 2019). W 1942 roku nastąpiła zmiana w strategii wywiadowczej, mającej na celu destabilizację państw Osi poprzez tajne negocjacje z dyplomatami reprezentującymi rządy Węgier, Rumunii i Włoch w ramach operacji „Tripod” (Trójnóg). Operacja „Topazowicze” (Topazy) była skierowana do Węgrów – najbardziej entuzjastycznie nastawionych do współpracy spośród przedstawicieli tych trzech państw. Objęcie stanowiska premiera przez sprzyjającego aliantom Miklósa Kállaya von Nagy-Kálló stworzyło szansę na zawarcie 9 września 1943 roku tajnego porozumienia o zawieszeniu broni; zakładało ono, że wojska węgierskie poddadzą się aliantom, a nie siłom sowieckim, które miały wkroczyć do kraju od strony Bałkanów. Porozumienie to stanowiło przykład fatalnej polityki taktycznej, gdyż alianci nie byli w stanie wesprzeć proponowanego zawieszenia broni. Roosevelt i Churchill sprzeciwiali się planowi utworzenia frontu bałkańskiego, forsowanemu przez Kowalewskiego. Hitler, poinformowany o sytuacji, wpadł we wściekłość i nakazał przygotowanie planu operacji „Margarethe”, zakładającej okupację Węgier, co nastąpiło w marcu 1944 roku. Choć Nagy-Kálló obawiał się Sowietów, armia węgierska – osłabiona ciężkimi stratami na froncie wschodnim – nie była w stanie samodzielnie stawić czoła Rzeszy; zmuszona była zatem do prowadzenia tajnych negocjacji z ZSRR na początku 1944 roku, gdyż alianci znajdowali się zbyt daleko – zarówno politycznie, jak i geograficznie – by udzielić wsparcia.

    Na 18 marca 1944 roku zaplanowano postawienie admirała Horthy’ego przed nazistowskim sądem i rozwiązanie urzędującego rządu, co miało położyć kres wszelkim negocjacjom z aliantami. 20 marca 1944 roku Niemcy wkroczyły na Węgry, a Miklós Kállay von Nagy-Kálló – wraz z innymi członkami rządu i przedstawicielami inteligencji – musiał uciekać przed SS, szukając schronienia….w ambasadzie tureckiej, którzy zostali zmuszeni do wydania go członkom partii Strzał Krzyżowych, sprawującej wówczas władzę na Węgrzech. Po aresztowaniu Miklós Kállay von Nagy-Kálló trafił do obozów Mauthausen i Dachau; został uwolniony 4 maja 1945 roku, gdy do obozu wkroczyli amerykańscy żołnierze. Po niemieckiej interwencji admirał Horthy przebywał w areszcie domowym w Bawarii aż do końca wojny, a następnie został przewieziony do Norymbergi, by przed Międzynarodowym Trybunałem zeznawać na temat nazistowskich zbrodni. Nigdy nie postawiono mu zarzutów w związku z jego wiedzą o zbrodniach wojennych. Wspierani przez SS członkowie partii Strzał Krzyżowych wymordowali od 10 do 15 tysięcy Żydów oraz przedstawicieli innych grup uznawanych za niepożądane; egzekucji dokonywano na brzegu Dunaju w okresie od listopada 1944 do stycznia 1945 roku – zarówno przed, jak i w trakcie sowieckiego oblężenia miasta. Obecnie miejsce to upamiętnia pomnik „Buty na brzegu Dunaju”.

    Bezwarunkowa kapitulacja Włoch we wrześniu 1943 roku z pewnością ułatwiła negocjacje, lecz nie złagodziła brutalnych działań Niemiec wobec włoskiej ludności cywilnej ani nie zapowiedziała krwawego konfliktu, jaki miał się rozegrać podczas wypierania Niemców z kraju. Kontakty w Rumunii sięgały samego przywódcy, marszałka Iona Antonescu, który dostrzegał zbieżność interesów z Sikorskim; zaprocentowała tu również ceniona działalność Kowalewskiego w Bukareszcie w okresie przedwojennym. W obliczu rosnącej liczby porażek Rzeszy, wykorzystywanie przez Kowalewskiego propagandy oraz jego osobiste kontakty z politykami opozycji przyczyniły się do dalszej destabilizacji państw Osi, skłaniając je m.in. do odmowy udziału w zbrodniach przeciwko ludzkości i ograniczania wysyłania wojsk na front wschodni (Ciechanowski, 2005b). Wysiłki Kowalewskiego zostały jednak zniweczone w styczniu 1943 roku, gdy na konferencji w Casablance ustalono zasadę „bezwarunkowej kapitulacji” państw Osi. Kowalewski promował również koncepcję otwarcia drugiego frontu na Bałkanach, co mogło wywołać efekt domina, osłabiając lojalność sojuszników wobec Rzeszy, a jednocześnie powstrzymać sowietyzację Europy Wschodniej i Środkowej – co stanowiło jeden z kluczowych postulatów Kowalewskiego. Stalin sprzeciwiał się tym negocjacjom, w rezultacie czego zezwolono jedynie na kontynuowanie rozmów z Włochami, drastycznie ograniczając kontakty z emisariuszami węgierskimi i rumuńskimi. Latem 1943 roku ustępstwa wobec Stalina oraz postępująca sowietyzacja Bałkanów zaczęły utrudniać prowadzone negocjacje; sytuację dodatkowo skomplikowało rozważanie przez króla Rumunii Michała I emigracji, co postawiło marszałka Antonescu w trudnym położeniu i doprowadziło do spadku jego zainteresowania planami Kowalewskiego (Dubicki i Dubicki, 2019).

    Choć rumuńscy dyplomaci dążyli do wycofania się z sojuszu z państwami Osi, stawiali warunek wspólnej okupacji kraju przez aliantów i ZSRR, deklarując gotowość do kapitulacji jedynie pod warunkiem uniknięcia okupacji niemieckiej. Ostatecznie doprowadziło to do wycofania się polskich i rumuńskich emisariuszy z negocjacji (Dubicki i Dubicki, 2019). Dopiero przewrót w Rumunii z 23 sierpnia 1944 roku – w wyniku którego odsunięto od władzy Iona Antonescu, a jego miejsce zajął król Michał I – umożliwił podjęcie rozmów o zawieszeniu broni i przejście sił rumuńskich na stronę aliantów, co przyczyniło się do dalszego rozpadu bloku państw Osi.

    Działania Kowalewskiego budziły również niezadowolenie rządu brytyjskiego. Sir Alexander Cadogan, stały podsekretarz stanu w Foreign Office, zwrócił się do ambasadora Raczyńskiego z żądaniem odwołania Kowalewskiego, powołując się na jego „rzekome” kontakty z Niemcami w Lizbonie (10 marca 1944 r.), które miały zagrażać brytyjskiemu bezpieczeństwu politycznemu. Należy pamiętać, że Lizbona była wówczas europejską stolicą szpiegostwa, a Kowalewski poruszał się w tych „mętnych wodach”, podżegając do rozłamów wewnątrz Osi i promując ideę powstrzymania ekspansji komunizmu w Europie. Wiadomo było, że Kowalewski wielokrotnie spotykał się z przedstawicielami strony niemieckiej (Ciechanowski, 2005b) i składał meldunki władzom polskim w ramach prowadzonej działalności wywiadowczej. Wydaje się, że w 1945 roku Brytyjczycy zapomnieli, iż Kowalewski informował zarówno polski rząd na uchodźstwie, jak i stronę brytyjską o tym, że spotkanie z Hansem Lazarem i kapitanem Abwehry Fritzem Kramerem pozwoliło mu uzyskać wiedzę o planowanym przez Niemcy ataku na Rosję Sowiecką w ramach operacji „Barbarossa” (Ciechanowski, 2005b). Czy żądanie odwołania miało na celu ochronę relacji brytyjsko-sowieckich, czy też świadczyło o tym, że rząd brytyjski zaczynał być znużony „kwestią polską” i swoim „pierwszym sojusznikiem”? Z pewnością niektórzy przedstawiciele Foreign Office byli odmiennego zdania. Frank K. Roberts, doświadczony dyplomata, kwestionował decyzję o odwołaniu Kowalewskiego, uznając, że spotkania te pozwalały skutecznie „badać nastroje” niemieckich dyplomatów w tym kluczowym momencie wojny. Wylot Kowalewskiego do Wielkiej Brytanii 5 kwietnia 1944 roku zerwał istotne ogniwo operacji „Tripod”. Kariera Kowalewskiego jednak na tym się nie zakończyła. Jako szef polskich sił operacji specjalnych odegrał istotną rolę w przygotowaniach do dnia D, koordynując działania sabotażowe i dywersyjne w ramach operacji „Monica” we Francji. (Zobacz stronę dotyczącą operacji MONIKA).

    Szlaki ucieczki
    Portugalia stanowiła punkt tranzytowy dla osób uciekających przed nazistowskimi prześladowaniami – w tym Żydów – z całej Europy i Skandynawii. Szacuje się, że przez Portugalię przewinęło się ponad 100 000 uchodźców (Leite, 1998). Kluczową rolę w pomaganiu uchodźcom przebywającym w Portugalii w wyjeździe do Ameryki Północnej i Południowej odegrał były rumuński dyplomata Jean (Ioan) Pangal – polityk centrowy i wolnomularz.

    Polacy uciekający z Francji Vichy otrzymywali – za pośrednictwem siatki Kowalewskiego – polskie paszporty z wizami do odległych krajów, co pozwalało im uzyskać portugalską wizę tranzytową (Richards, 2013). Pierre Kowalewski zorganizował szlaki ucieczkowe z Francji do Portugalii i Hiszpanii oraz zdołał wprowadzić tam dwa zestawy radiowe (typu W/T) w celu wsparcia tych operacji (TNA/ HS7-184). Trasy te służyły do ​​ewakuacji byłych polskich żołnierzy, polskich agentów oraz Żydów, którzy – posługując się fałszywymi paszportami i wizami – korzystali ze specjalnych szlaków tranzytowych o kryptonimach „Paradise Express” i „Pony Express” (TNA/ HS4-234).

    Wielu polskich uchodźców nielegalnie opuszczających obozy we Francji Vichy podróżowało na fałszywych dokumentach; osoby schwytane przez hiszpańskie władze trafiały do ​​więzienia w Miranda de Ebro. Hiszpania odmawiała wydania uciekinierów Niemcom, co prowadziło do pewnych napięć w relacjach między tymi państwami. Od marca 1943 roku – w miarę jak klęska nazistów i upadek Rzeszy stawały się coraz bardziej prawdopodobne – Hiszpania złagodziła traktowanie Polaków i zaczęła zwalniać więźniów (zwłaszcza z obozu w Miranda de Ebro); osoby te udawały się głównie na Gibraltar, skąd transportowano je drogą morską do Wielkiej Brytanii.

    W szczytowym okresie działalności Stacja „M” dysponowała 67 agentami wspierającymi siatki kurierskie działające we Francji (Stacja „F”) i Portugalii; mimo że stacja ta została podporządkowana Stacji „P”, zdołała utrzymać trzy komórki operacyjne. Komórka nr… Komórką nr 2 kierował podporucznik Włodzimierz V. Popławski (ps. „Paul”) – doświadczony agent, który przebywał w Hiszpanii podczas wojny domowej; dostarczał on wysokiej jakości raporty wywiadowcze i zajmował się ewakuacją zbiegłych Polaków. Na czele komórki nr 3 (morskiej) stał kapitan Roman Koperski (ps. „Torero”), który został schwytany 6 stycznia 1942 roku i uwięziony pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Wielkiej Brytanii, wymierzonego w Hiszpanię i Niemcy. Ostatecznie zwolniono go na początku 1944 roku, dzięki czemu uniknął kary śmierci (Ciechanowski, 2005a). Komórka nr 7 w Barcelonie również zajmowała się pomocą zbiegom; kierowała nią Wanda Halina Morbitzer-Toza (ps. „Ewa”) aż do momentu aresztowania w 1943 roku. Prowadziła ona m.in. działalność łącznikową na rzecz SIS i zdołała zbiec do Portugalii przed swoim „formalnym” aresztowaniem (Ciechanowski, 2005a). Komórka nr 1 obejmowała swoim zasięgiem Rzym i koncentrowała się na monitorowaniu ruchów transportowych państw Osi.

    Komórka E/UP ściśle współpracowała z Oddziałem II i Oddziałem VI, które udzielały agentom instrukcji dotyczących ich misji. Szlaki przerzutowe i ewakuacyjne prowadzące z Francji do Hiszpanii wykorzystywano również w odwrotnym kierunku do wprowadzania agentów na teren wroga. Porucznik Władysław Galica (ps. „Tok”, „J.M. Roger”) wykorzystał szlak przerzutowy „Lasalle” (opracowany najprawdopodobniej przez Kowalewskiego, który utrzymywał kontakty z Sekcją F brytyjskiego SOE – TNA/ HS7-184), aby w styczniu 1944 roku przedostać się do Francji (TNA/ HS4-273); towarzyszył mu starszy szeregowy Adam Staffij (ps. „Dule”, „T. Swiecicki”). Obaj zostali przetransportowani drogą lotniczą do Gibraltaru pod przybranymi nazwiskami jako podporucznicy Joseph Batterdale i Augustus Jessop. Raport ze szkolenia Galicy w ośrodku S.T.S. nr 24b (Glaschoille koło Inverness w Szkocji), sporządzony 21 kwietnia 1943 roku, wskazywał na dobre opanowanie sztuki przetrwania w terenie oraz umiejętności walki i strzelania, przy jednoczesnym słabym poziomie wyszkolenia w zakresie łączności radiowej. Oceniono go jako idealnego dowódcę i – ze względu na cechy osobowości – zarekomendowano do działań indywidualnych w terenie (TNA/ HS4-260). Galica przeszedł szkolenie jako cichociemny (odznaka nr 0158/1500), natomiast Adam Staffij (odznaka nr 2664) został oddelegowany z 1. Samodzielnej Brygady Spadochronowej (Lorys, 1993).

    Obaj opuścili Gibraltar i udali się samochodem do Barcelony przez Madryt; tam kontakt Toka – Hiszpan o pseudonimie „Sebastiano” – sprawdził jego fałszywe dokumenty, a następnie z niewyjaśnionych przyczyn je uszkodził. Z Barcelony Tok i Dule zostali podwiezieni samochodem, po czym musieli pieszo dotrzeć do Ripoll – co zajęło czternaście godzin – gdzie spotkali kolejnego przewodnika i przenocowali w górskim schronisku w towarzystwie dwóch innych przewodników. Przekroczyli granicę i pieszo dotarli do Ria-Sirach koło Prades w południowej Francji. Przeprawa przez góry trwała trzy dni ze względu na zalegający śnieg. Ria-Sirach było pierwszą stacją kolejową poza „strefą zakazaną” (*zone frontière interdit*); stamtąd udali się do Perpignan na spotkanie z łącznikiem o kryptonimie AYAX (znanym również jako Sally V). Po przewiezieniu do bezpiecznego lokalu w pobliżu cytadeli, byli wielokrotnie przenoszeni w inne miejsca, spędzając w mieście łącznie cztery dni. Dule pozostał w Perpignan, natomiast Tok udał się do Tuluzy, a po dwóch dniach wyruszył do Paryża przez Limoges, gdzie podczas kontroli przeprowadzonej przez kordon bezpieczeństwa jego dokumenty sprawdzono bez żadnych incydentów. Z Paryża Tok pojechał do Orleanu, by zrealizować misję o kryptonimie LABURNUM; 3 marca 1944 roku został ewakuowany (TNA/ HS4-273) z powodu niepowodzenia w nawiązaniu kontaktu z francuskim ruchem oporu. Szczegóły misji są niepełne; nietypowy jest fakt, że przeszkolonych spadochroniarzy przeprowadzono przez granicę pieszo. Z akt wynika, że ​​w styczniu 1944 roku istniały zaległości w przerzucie drogą powietrzną agentów do Francji, co częściowo tłumaczy wykorzystanie szlaków ucieczkowych i ewakuacyjnych w ramach operacji CONTINENTAL ACTION. Rola Staffija we Francji pozostaje nieznana.

    Przez cały okres wojny utrzymywano transgraniczny ruch kurierów i agentów oraz przepływ raportów i środków finansowych na wsparcie siatek konspiracyjnych; kluczową łączność między placówkami „P”, „M” i „F” zapewniali kapitan Edward Bratowski (Wołowski) oraz podpułkownik Kara. Brytyjska komórka MI9 powstała po 23 grudnia 1939 roku w wyniku spotkania szefów MI5, MI6 oraz wywiadu marynarki wojennej (Naval Intelligence) (Fry, 2021). MI9 stała się głównym ośrodkiem koordynującym działania związane z ucieczkami i unikaniem schwytania – mimo że SIS utrzymywało własne szlaki przerzutowe, działając niezależnie od MI9 i SOE (Fry, 2021) i rzadko wchodząc w zakres operacji polskich, z wyjątkiem wspólnych przedsięwzięć z wykorzystaniem feluk (Link: Feluccas) operujących z Gibraltaru.

    Już sama działalność wywiadowcza Kowalewskiego stanowiła istotny wkład w wysiłek wojenny, mimo że jego rola budziła kontrowersje, a inicjatywa *Continental Action* nie zyskała należnego jej uznania. Placówka „P” odegrała znaczącą rolę zarówno w gromadzeniu danych wywiadowczych, jak i w organizowaniu przerzutu uchodźców oraz osób zbiegłych z niewoli do Wielkiej Brytanii czy Ameryki Południowej. Choć struktura i funkcjonowanie placówki „M” mogły wydawać się złożone, a momentami wręcz chaotyczne, nie należy lekceważyć jej roli i dokonań w zakresie wywiadu, obsługi ruchu transgranicznego oraz pomocy uchodźcom i zbiegom – zwłaszcza biorąc pod uwagę trudne warunki, w jakich prowadzono te działania.

    Black and white illustration of an eagle with a crown, wings spread, standing on a decorative shield with an empty central space.

    Polish Counter-Intelligence Operations

    An in-depth look at Polish counterintelligence before and during WWII, exposing espionage, double agents, and secret operations across Europe and beyond.

    Read Article
    A typewritten letter dated 25 October 1943 discusses wartime experiences and observations, with handwritten notes and stamps visible at the top of the page.

    Operation DUNSTABLE

    Operation Dunstable was a secret WWII SOE–MI9 mission training Polish agents to aid POWs, sabotage German industry, and gather intelligence — later mired in postwar politics.

    Read Article
    Lost Between Worlds: A World War II Journey of Survival, by Edward H. Herzbaum

    Lost Between Worlds

    A remarkable first-hand wartime journal by Edward H. Herzbaum, capturing humour, hardship, and humanity from Poland’s invasion through Soviet gulags to Monte Cassino and beyond.

    Read Article