SOE, Poles and the Balkan Connection

Tło
Polska sieć łączności, kurierów i agentów rozciągała się od Węgier, przez Jugosławię, Albanię i Turcję, aż po Grecję. Służby SIS i SOE zdawały sobie sprawę z istnienia tej sieci, zwłaszcza gdy zaszyfrowane wiadomości trafiały w niepowołane ręce wewnątrz brytyjskiego wywiadu – czy to w SIS, SOE, czy w Foreign Office (FO) (TNA/HS4-234). Skala i zasięg tej sieci były tak znaczne, że 31 stycznia 1942 roku SOE w Kairze wystąpiło z zapytaniem o dostępność personelu do działań w ramach „piątej kolumny” na Bałkanach i Węgrzech (TNA/HS4-234), biorąc pod uwagę, że w samej Jugosławii mieszkało około 25 000 osób polskiego pochodzenia. Wybrani agenci SIS lub SOE mieli niewiele czasu na przygotowania czy rozeznanie w przyszłym rejonie działań; brakowało im nie tylko znajomości języków i warunków geograficznych, ale także wiedzy o kulturze, polityce czy realiach społeczno-ekonomicznych (Hibbert, 2001).

Ogólna brytyjska strategia i planowanie działań w Jugosławii, Albanii i na Bałkanach na pierwszy rzut oka wydawały się nacechowane dwulicowością lub – jak w przypadku Jugosławii – były zagmatwane i sprzeczne (Barker, 1976). W kategoriach *Realpolitik* podejście to opierało się na dążeniu do sukcesu militarnego mierzonego finansowymi i wojskowymi „zyskami” oraz „efektywnością”. W rezultacie SOE wspierało antykomunistów w Grecji oraz komunistów w Jugosławii i Albanii (Foot, 1990), wykorzystując do tego tzw. tajne misje (*shadow missions*), którymi początkowo dowodził major L. G. Barbrook (Atkin, 2021). Amerykański OSS miał dostęp do danych wywiadowczych SOE i SIS, lecz oceniał krytycznie jakość brytyjskiego dowodzenia i brak jednolitej struktury dowodzenia podczas kampanii w późniejszym okresie wojny – zwłaszcza w kontekście decyzji Churchilla o poparciu Tito, która do dziś budzi kontrowersje (Duke, Phillips i Conover, 2014).

Brytyjskie zainteresowanie Jugosławią wynikało ze znaczenia strategicznego tamtejszych kopalń ołowiu, chromu i cynku oraz roli Dunaju jako szlaku transportu ropy naftowej z Rumunii do Niemiec (Atkin, 2021). W przypadku Albanii i Bułgarii SOE brakowało lokalnej wiedzy oraz sieci kontaktów niezbędnych do opracowania jakiejkolwiek znaczącej strategii działań na początku wojny. Przed niemiecką inwazją na Jugosławię sekcja MI(R) wytypowała kluczowe punkty sieci transportowej, które należało zniszczyć lub zaminować (Ogden, 2010; Atkin, 2021), nie wiedząc jednocześnie, że SIS prowadziło tam od dawna operację wywiadowczą za pośrednictwem agenta Juliusa Hanaua, utrzymującego dobre kontakty z Królewską Armią Jugosłowiańską.

Jugosławia

Inwazja na Jugosławię rozpoczęła się 6 kwietnia 1941 roku pod kryptonimem „Wojna kwietniowa” (ang. *April War*) lub „Operacja 25” (niem. *Unternehmen 25*). Choć to niemiecki Wehrmacht kierował planowaniem i samą inwazją, był to atak sił Osi, wykorzystujący niestabilną sytuację w kraju po zamachu stanu z 27 marca 1941 roku; wówczas regent, książę Paweł, został obalony przez króla Piotra II przy wsparciu generała Simovicia oraz niewielkiej pomocy ze strony brytyjskiego SOE. Król Piotr II był spowinowacony ze szwagierką księcia Kentu, co pozwalało przypuszczać, że będzie nastawiony prorytyjsko (Foot, 1990). Wcześniej, w dniach 7–12 kwietnia, Mussolini dokonał inwazji na Albanię, kierując się jej strategicznym znaczeniem dla kontroli nad Adriatykiem; kraj ten był już wcześniej włoskim protektoratem (od 23 czerwca 1917 do lata 1920 roku) i łączyły go z Włochami wielowiekowe więzi kulturowe. Włochy otrzymały zadanie wkroczenia do Jugosławii przez Lublanę – na sporne terytorium Słowenii, które podczas I wojny światowej było areną walk między Włochami a Austrią. Wielokierunkowy atak niemiecki, przeprowadzony z terytoriów Rumunii, południowo-zachodniej Bułgarii, Ostmarki (wówczas części Niemiec) oraz Węgier, szybko doprowadził do rozbicia Królewskich Sił Powietrznych Jugosławii. Nagły upadek Królewskiej Armii Jugosłowiańskiej sprawił, że w wielu regionach opór był znikomy. Zawieszenie broni z 17 kwietnia 1941 roku stanowiło w rzeczywistości bezwarunkową kapitulację, po której państwo zostało podzielone między mocarstwa Osi w oparciu o przesłanki geograficzne, historyczne oraz luźne powiązania kulturowe.

Rządy generała Simovicia były bardzo krótkotrwałe i zakończyły się wraz z upadkiem sił jugosłowiańskich. Serbski oficer, pułkownik Draža Mihailović, zbiegł w góry na południe od Belgradu i zwrócił się do Brytyjczyków z prośbą o pomoc (Foot, 1990). W odpowiedzi SOE wysłało drogą morską – na pokładzie okrętu podwodnego HMS „Triumph” – misję o kryptonimie BULLSEYE. W jej skład wchodzili: mjr D.T. „Bill” Hudson (ps. „Marko”) – inżynier górnictwa bez doświadczenia w działaniach partyzanckich, lecz mający na koncie operacje sabotażowe w Grecji i Turcji (w tym zatopienie dwóch statków handlowych państw Osi w porcie w Splicie za pomocą min magnetycznych; TNA/PRO/HS9/758/1) – oraz trzej Jugosłowianie: majorzy Ostojić i Lalatović oraz operator radiowy sierż. Veljko Dragićević, dysponujący dwoma zestawami radiowymi (Foot, 1990). Po zejściu na ląd w Petrovacu grupa ruszyła w głąb kraju i natknęła się na oddział partyzancki dowodzony przez Tito (Josipa Broza). Mimo trwającej w Jugosławii wojny domowej, Tito pozwolił im kontynuować misję i udać się do Mihailovicia. Partyzanci Tito walczyli zarówno z czetnikami Mihailovicia, jak i z siłami państw Osi – przede wszystkim z Niemcami, wspieranymi przez Włochów i Bułgarów. Zadaniem Hudsona było nawiązanie kontaktu ze wszystkimi stronami konfliktu, niezależnie od ich przekonań religijnych, narodowych czy politycznych, w celu zjednoczenia ich przeciwko państwom Osi.

Konflikt między Tito a Mihailoviciem był głęboko zakorzeniony, a opracowywanie strategii działań przez SOE utrudniały niespójne meldunki nadsyłane przez Hudsona (Foot, 1990). Rozbieżności te oraz awaria systemu łączności radiowej Mihailovicia doprowadziły do ​​uruchomienia jesienią 1942 roku operacji wsparcia łączności o kryptonimie COLLABORATE; w jej ramach kpt. Peter Lofts (TNA/PRO/HS9/934/6) miał usprawnić organizację szyfrowania (dla zapewnienia bezpieczeństwa) oraz obsługę ruchu radiowego (TNA/PRO/HS5/888). Do przeprowadzenia zrzutu w górach Sinjajevina w północnej części Czarnogóry w dniu 26 września 1942 roku wyznaczono dwa samoloty. Miały one dostarczyć dodatkową odzież, cztery radiostacje (typu Collins) wraz z bateriami oraz środki finansowe w wysokości 14 450 000 lirów i 10 000 funtów w złocie; wsparcie to przeznaczone było dla działającej już na miejscu grupy, a nie dla sił Mihailovicia (TNA/ PRO/ HS5/ 888). Samoloty miały lecieć w odstępie piętnastu minut. W skład grupy wchodzili również dwaj radiotelegrafiści (sierż. Ainworth i sierż. Emly) oraz jugosłowiański kapral Boris Slamnik (którego siostra mieszkała w Slavonskim Brodzie w Chorwacji); mieli oni zostać zrzuceni 17 km na północny wschód od Kolašina. Obaj radiotelegrafiści odnieśli obrażenia: Ainsworth złamał kostkę, a Emly doznał silnych potłuczeń, podczas gdy dwaj pozostali członkowie grupy wyszli z tego bez szwanku. Zasobniki opadły w promieniu 50 metrów od ognisk rozpalonych przez grupę przyjmującą na wyznaczonym terenie zrzutu; zawartość uległa pewnym drobnym uszkodzeniom, ponieważ spadochrony nie zapewniły jej wystarczającej ochrony, jednak radiostacje pozostały nienaruszone. Z niewiadomych przyczyn w zrzucie zabrakło części baterii. Kapitan Lofts miał poinformować grupę Hudsona oraz Mihailovicia, że ​​rychłe zwycięstwo w Libii pozwoli na uwolnienie alianckich żołnierzy i sprzętu, jednak misje te musiały zostać przygotowane z myślą o nadchodzącej inwazji pod wodzą Niemców. Kwestia rozbudowy siatek konspiracyjnych w Chorwacji, Bułgarii i Albanii stanowiła istotny punkt programu działań grupy. Mihailović wywierał naciski, by przekazać jego siłom radiostacje i gotówkę, jednak Hudson – zgodnie z instrukcjami z Kairu – odrzucił te żądania. Hudson, który biegle posługiwał się językiem serbsko-chorwackim dzięki pracy w Jugosławii przed wojną (TNA/ PRO/ HS9/758/1), został poinformowany, że kapitan Lofts ma zorganizować i wspierać audycje propagandowe. W tym celu należało zachęcać Mihailovicia do gromadzenia istotnych historii, informacji o lokalnych wydarzeniach i aktualności, tak aby przekaz sprawiał wrażenie autentycznego, a jednocześnie zawierał treści propagandowe (TNA/ PRO/ HS5/ 888). Misja Hudsona została odrzucona przez Tito i podważona przez dwóch agentów SIS, którzy przesyłali oddzielne raporty. Źle zorganizowane dowództwo stanowiło przepis na katastrofę misji i mogło ostatecznie skłonić SOE do skoncentrowania uwagi na Tito (West, 2019); Hudson jednak wykazywał się świadomością polityczną i dostrzegał korzyści płynące ze wspierania Tito, gdyż ponad 100 tysięcy Serbów prowadzących wojnę partyzancką wiązało znaczne siły nieprzyjaciela (TNA/ PRO/ HS9/758/). Hudson zauważył również, że Tito przejawiał aktywność, podczas gdy Mihailović był przywódcą ruchu oporu o postawie biernej. Mimo fatalnej łączności, problemów z zaopatrzeniem, surowych zim i innych trudności, Hudson zdołał przetrwać; na początku 1944 roku został ewakuowany drogą lotniczą do Bari, a następnie przetransportowany do Wielkiej Brytanii w celu złożenia relacji na potrzeby misji FRESTON.

Istnieją dowody sugerujące, że dezinformacja wewnątrz SOE przyczyniła się do popełnienia przez Churchilla „błędu”, jakim było przeniesienie poparcia na siły Tito – komunisty stojącego na czele ruchu oporu. Istnieją przesłanki wskazujące, że baza SOE w Kairze (SO(M) / Force 133) – za sprawą działań Jamesa Klugmanna, zagorzałego komunisty i prawdopodobnego agenta sowieckiego – przekazywała celowo zniekształcone informacje i sabotowała relacje, by przekonać Londyn do porzucenia Mihailovicia na rzecz Tito (Kemp, 1958; Martin, 1990; Bailey, 2005). Choć pogląd ten ma swoje uzasadnienie, ostateczna decyzja zapadła w oparciu o względy militarne, a nie polityczne; niemniej jednak Foot (1990) sugerował, że to Keble lobbował na rzecz Tito, korzystając z wkładu Klugmanna w zmianę strategii – choć zdaniem Baileya (2005) rola ta miała niewielkie znaczenie. Przechwycone komunikaty (w ramach operacji Ultra) wskazywały, że Mihailović utrzymywał zbyt bliskie relacje z wspieranymi przez Włochy ustaszami – chorwacką, faszystowską i ultranacjonalistyczną partią popierającą państwa Osi (Foot, 1990) – podczas gdy Tito skuteczniej walczył na wielu frontach, zwłaszcza przeciwko Niemcom. Obaj przywódcy mieli odmienne wizje przyszłości Jugosławii: Tito dążył do utworzenia państwa komunistycznego, a Mihailović – królestwa z dominującą rolą Serbów. W rezultacie brygadier Fitzroy Maclean, pełniący funkcję osobistego wysłannika Churchilla, został skierowany do sztabu Tito, a brygadier Armstrong – do Mihailovicia. Na Armstronga wywierano presję, by skłonić Mihailovicia do zaprzestania ataków na partyzantów Tito, oferując w zamian dostawy broni. Maclean otrzymał polecenie zweryfikowania, czy główna kwatera Tito znajduje się w Užicach, a także ustalenia siły jego oddziałów i lokalizacji poszczególnych obozów oraz omówienia powojennej pozycji politycznej Tito (TNA/ PRO/ HS5/888). Rozważano również alternatywny sposób finansowania działań w Jugosławii poprzez dość ryzykowny plan nawiązania kontaktu z dr. Vladą Markoviciem, byłym prezesem banku Izvozna Bank w Belgradzie. Za pośrednictwem łączniczki (określanej jako „Panna M”) wykorzystywane dinary miały być pokrywane równowartością w funtach szterlingach, deponowaną w londyńskim banku. Panna M. wraz z rodziną Markovitchów mogła opuścić Belgrad przez Stambuł i ostatecznie powrócić do południowej Francji, gdzie posiadali willę w Nicei (TNA/ PRO/ HS5/888). Niestety, ta część akt archiwalnych nie wskazuje, jaki był finał tej sprawy.

Polski Oddział II (wywiad) utworzył placówkę w Belgradzie w marcu 1940 roku, po ewakuacji bazy „Romek” w Budapeszcie, spowodowanej aresztowaniem jej członków przez węgierskie służby wywiadowcze (Przewoźnik, 2005). Belgrad był naturalnym wyborem, gdyż przez Jugosławię przebiegało kilka szlaków kurierskich i dróg ewakuacyjnych. Obsadę placówki stanowili dawni pracownicy bazy „Romek”: kapitan Władysław Guttry (ps. „Grot”), kapitan Tadeusz Werner (ps. „Ostoja”) oraz chorąży Zygmunt Burghardt (ps. „Lipcyński”), którzy zorganizowali komórkę o kryptonimie „Sława” (Przewoźnik, 2000). Dowództwo nad placówką objął major Wiktor Zahorski (ps. „Tramp”), który przybył z Budapesztu w sierpniu 1940 roku; później zastąpił go kapitan Władysław Guttry. Wraz z bratem Kazimierzem zorganizował on placówkę w Jagodinie w środkowej Serbii (Przewoźnik, 2005), w której jednak doszło do przerwania regularnej łączności. Współpraca i łączność uległy poprawie wraz z przybyciem kapitana Jerzego Szymańskiego z bazy „Muł” w Kairze; miał on za zadanie reaktywować szlaki kurierskie i nawiązać współpracę z Mihailoviciem (Przewoźnik, 2005). Ponadto brytyjski wywiad (SIS) znał kapitana Szymaniaka, który przebywał w Belgradzie pod francuskim nazwiskiem Victor Senner; po jego wyjeździe działalność wywiadowczą kontynuowała hrabina Potocka, przekazując informacje do Londynu za pośrednictwem Watykanu (Bennett, 2005).

Od początku 1942 roku w regionie działał również SIS, obsługując łączność radiową dla SOE, dzięki czemu miał dostęp do przechwytywanych sygnałów (Ritchie, 2004). Utrudniony dostęp do niektórych obszarów komplikował kwestie łączności, funkcjonowania siatek wywiadowczych oraz przeprowadzania zrzutów broni. SIS wykorzystała majora Novaka jako przedstawiciela (w ramach Inter-Services Liaison Department – ​​ISLD) działającego na rzecz Mihailovicia w Słowenii; Ritchie (2004) wskazywał jednak na dowody uprzedzeń części funkcjonariuszy SIS wobec komunistycznej partyzantki, co skutkowało lukami informacyjnymi aż do maja 1943 roku, kiedy to przechwycony szyfrogram przekazany SOE ujawnił, że partyzanci zabili 3000 niekomunistycznych Słoweńców, a jedynie 100 żołnierzy sił okupacyjnych. Problemem była wiarygodność doniesień, a potwierdzanie działań wymierzonych w wojska i instalacje państw Osi wydawało się mieć niższy priorytet w obliczu toczącej się wojny domowej; sytuację dodatkowo komplikował niedobór środków transportu lotniczego niezbędnych do realizacji zapotrzebowania zgłaszanego przez agentów terenowych – problem ten zaczął ustępować w lutym 1942 roku, po przebazowaniu samolotów przeznaczonych do zadań specjalnych do Darny w Libii.

SIS i SOE prowadziły wspólne operacje na terenie Jugosławii. Pierwsza z nich, o kryptonimie FUNGUS, polegała na zrzucie w ciemno w pobliżu miejscowości Drežnica 20 kwietnia 1943 roku; uczestnicy misji dotarli następnie do sztabu partyzanckiego w Brinje w Chorwacji. W skład grupy wchodzili jugosłowiańscy emigranci: Alexander Simić-Stevens oraz dwaj Kanadyjczycy jugosłowiańskiego pochodzenia – Petar Erdeljac i Pavl Pavlić – zrekrutowani przez SOE i przeszkoleni w ośrodku Camp X w Kanadzie (Off, 2004). Tej samej nocy, jako wsparcie dla grupy FUNGUS, przeprowadzono operację HOATHLEY I; w jej skład weszli Steven Serdar, Milan Druzic i George Diklic – byli górnicy przeszkoleni w działaniach sabotażowych (Petrou, 2018; West, 2019). W dniach 18–19 maja 1943 roku dołączyli do nich mjr Anthony Hunter (z grupy FUNGUS), pełniący funkcję oficera łącznikowego (BLO) przy chorwackim sztabie partyzanckim, oraz operator radiostacji, sierż. Ronald Jephson. Major Jones udał się następnie do Słowenii z misją sabotażową. Druga grupa desantowała się w trakcie niemieckiej ofensywy „Fall Schwarz” (znanej również jako bitwa nad Sutjeską), co czyniło misję szczególnie niebezpieczną w okresie czerwca 1943 roku.

„Fall Schwarz” była operacją antypartyzancką sił Osi, rozpoczętą w dniach 15–16 maja 1943 roku i podzieloną na trzy fazy, której celem było zniszczenie oddziałów partyzanckich w rejonie rzeki Sutjeska (południowo-wschodnia Bośnia) oraz schwytanie Tito. Wzajemna nieufność i nieporozumienia doprowadziły do ​​istotnych różnic zdań między Włochami a Niemcami, w wyniku czego ci drudzy uznali za konieczne rozbrojenie oddziałów czetników. Plan operacyjny dostosowano do ukształtowania terenu; działania w rejonie między kanionami rzek Tara i Piva a masywem górskim Durmitor wspierane były przez artylerię i lotnictwo. 1. Dywizja Górska, grupa bojowa „Ludwiger” oraz 369. Dywizja Piechoty – wspierane przez jednostki bułgarskie i chorwackie – utworzyły półokrąg, blokując jednocześnie drogę ucieczki przez rzekę Piva. W początkowej fazie walk, trwającej od 15 do 20 maja, wojska państw Osi okrążyły partyzantów w górach Durmitor, co doprowadziło do wyczerpujących działań zbrojnych i zmusiło ludność cywilną do szukania schronienia w lasach i górach. W dniach 21–27 maja partyzanci przebili się w kierunku wschodniej Bośni; zdołali wydostać się z okrążenia w pobliżu Fočy, odpierając przy tym kontrataki. Zadanie zablokowania drogi ucieczki przez rzekę Pivę powierzono 118. Dywizji Strzelców Górskich (Jäger-Division), jednak okazała się ona nieskuteczna, gdy partyzanci przebili się w rejonie Vučeva – płaskowyżu położonego na zachód od rzeki – co wymusiło zmianę kierunku działań tej dywizji na dolinę rzeki Sutjeski. 18 maja 1943 roku 7. Ochotnicza Dywizja Górska SS „Prinz Eugen” oraz włoska dywizja „Ferrara”, posuwające się na północ w stronę Šavnika, napotkały silny opór ze strony 1. Brygady Dalmatyńskiej i 5. Brygady Czarnogórskiej. 27 maja 1943 roku na spadochronach desantowano brytyjską misję wojskową o kryptonimie „Typical” (operacja ISLD). W jej skład wchodzili: płk William Deakin i kpt. William F. Stuart, dwaj radiotelegrafiści – sierż. Walter Wroughton oraz Peretz (Rose) Rosenberg (z Agencji Żydowskiej) – a także tłumacz Ivan („John”) Starčević oraz sierż. John Campbell (szyfrant i ochroniarz) (Ritchie, 2005; West, 2019). Członkowie misji udali się do sztabu Tito, aby wspierać koordynację działań z partyzantami; ich zadaniem było utrzymywanie łączności między oddziałami partyzanckimi a siłami alianckimi w kontekście planowanych w przyszłości wielkich ofensyw. Kapitan William F. Stuart zginął podczas nalotu 6 czerwca, a grupie udało się skutecznie wydostać z okrążenia w pobliżu Tjentište w późniejszym terminie – 13 czerwca 1943 roku.

W marcu 1942 roku polski Oddział II (wywiad) przekształcił komórkę „Sława” w „Drawę”, powierzając dowództwo nad nią kapitanowi Józefowi Maciągowi (ps. „Wala”), znanemu pod kryptonimem „Captain Nash”. Został on zrzucony na spadochronie w rejonie Homalijskiej Planiny we wschodniej Serbii w dniach 15–16 czerwca, a następnie dołączył do oddziałów Mihailovicia. Kapitan Józef Maciąg rozbudował sieć placówek w regionie – nosiły one kryptonimy „Pristina”, „Ohrida” i „Larissa” (Przewoźnik, 2005) – i skutecznie realizował powierzone zadania.

Kluczowym zadaniem kpt. Józefa Maciąga ps. „Nash” (lub „Wala”) (TNA/HS 9/1086/3) – działającego przy oddziałach partyzanckich w charakterze oficera łącznikowego (PLO/BLO) – było nawiązanie łączności radiowej za pośrednictwem SOE w Kairze oraz umożliwienie dostępu do polskich sieci konspiracyjnych (Przewoźnik, 2005). W chwili wybuchu wojny posiadał stopień podporucznika; w kampanii wrześniowej walczył jako żołnierz 34. Pułku Piechoty, biorąc udział m.in. w obronie Brześcia oraz w bitwie pod Kockiem. Po przedostaniu się do Palestyny ​​przez Rumunię, Węgry i Jugosławię, wstąpił w szeregi Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich na Bliskim Wschodzie. W 1943 roku dołączył do brytyjskiej organizacji SOE, a 15 czerwca tego samego roku został zrzucony na spadochronie do Albanii (w ramach operacji HARBOURNE), by pełnić funkcję oficera łącznikowego przy oddziałach partyzanckich w regionie Homolje we wschodniej Serbii (Maresch, 2005).

21 maja 1943 roku zrzucono zespół o kryptonimie EXCERPT, w skład którego wchodzili: kpt. Rootham, por. Hargreaves oraz kpr. Hall (operator radiowy). Mieli oni zameldować się u mjr. Greenwooda, dowódcy operującego na tym obszarze, i dołączyć do oddziałów czetników pod komendą mjr. Piletića. Działania sabotażowe koncentrowały się na atakowaniu transportu rzecznego na Dunaju, kopalni miedzi w Borze oraz szlaków zaopatrzeniowych państw Osi (zarówno drogowych, jak i kolejowych) w rejonie Negotina, przy jednoczesnym założeniu przeniknięcia na terytorium Rumunii i Bułgarii. Greenwood – absolwent Uniwersytetu w Cambridge (rocznik 1932), który studiował również na paryskiej Sorbonie oraz w Berlinie, specjalizując się w ekonomii (TNA/PRO/HS9/617/7) – biegle posługiwał się kilkoma językami, w tym serbsko-chorwackim. Przez czternaście miesięcy z dużym zaangażowaniem pełnił funkcję oficera łącznikowego, ciesząc się szacunkiem wśród czetników. Zespół kapitana Roothama przygotował w regionie Homolje punkt przyjęcia dla operacji RANJI (15–16 czerwca 1943 r.), której celem było przeniknięcie do Bułgarii; misja ta zakończyła się jednak katastrofą, gdy jej dowódca, David Russel (ps. Albert Thomas), został zamordowany (Ogden, 2010).

Uzupełnieniem tych działań miała być operacja EXCERPT 13 (formalnie oznaczona jako ALLEGORY lub HARBOURNE) (TNA/PRO HS5/889), zaplanowana na wrzesień 1943 roku – o ile pozwoliłyby na to warunki pogodowe i sytuacja w terenie – w celu wzmocnienia misji prowadzonych w rejonie Homolje. Punktem przyjęcia miał dowodzić major Jasper Rootham, któremu podlegałby dowódca misji, kapitan Vercoe (ps. Cove). Głównym celem operacji było przekazywanie korespondencji i danych wywiadowczych z Polski do Kairu (przez Stambuł), a zadaniem dodatkowym – odnajdywanie zbiegów lub polskich jeńców wojennych. Wymagana była również współpraca z lokalnymi oficerami łącznikowymi (BLO) oraz oddziałami czetników w zakresie działań sabotażowych i gromadzenia informacji wywiadowczych. Łączność radiowa miała odbywać się za pośrednictwem kapitana Nasha (przekaz do Kairu), skąd informacje trafiałyby do Polaków w T.O.K. – polskim ośrodku dowodzenia.

Hargreaves i Rootham prowadzili w tym regionie aktywną działalność; z materiałów archiwalnych wynika, że ​​przeprowadzono osiemnaście różnych ataków, mimo brutalnych represji stosowanych przez Niemców wobec miejscowej ludności serbskiej (TNA/PRO/HS9/1086). Działania te obejmowały:
13 września zaatakowano niemiecką kolumnę pod Knjaževacem, biorąc do niewoli dwudziestu Niemców

23 września 1943 r. wysadzono w powietrze stację kolejową w Rabrovie, w pobliżu granicy bułgarsko-serbskiej, niszcząc przy tym dwanaście ciężarówek

2 października starcie z wojskami niemieckimi i bułgarskimi pod Slivarem, 7 km od Zaječaru

25 października, wspólnie z oddziałami z Golubaca i Zviška, zaatakowano bułgarską kolumnę we wsi Mišljenovac

29 października starcie z oddziałem Rosjan służących po stronie niemieckiej (tzw. Własowcami) w Kločevacu

Zatopienie dwóch barek i uszkodzenie dwóch statków na Dunaju w rejonie Żelaznych Wrót (Đerdap)

5 listopada brygada z Knjaževaca urządziła zasadzkę na Niemców w pobliżu Jeliškovaca; straty wroga wyniosły 11 zabitych, 14 rannych i 25 jeńców

20 października – starcie z oddziałem 30 Niemców we wsi Maliljubica

3 listopada zaatakowano pociąg w pobliżu kopalni w Borze i rozbrojono 6 Niemców oraz 5 Bułgarów

Z przebiegu tych wydarzeń jasno wynika, że ​​misja była zagrożona, a jej uczestnicy musieli uciekać, by uniknąć niemieckich obław wymierzonych w partyzantów na terenach wiejskich. 1 grudnia 1943 roku niewielki oddział – w skład którego wchodziło siedmiu Polaków, pięciu Serbów, dwóch greckich kucharzy, brytyjski sierżant (operator radiostacji) oraz zbiegły jeniec – opuścił swój obóz. Grupę tworzyli: kapitan „Miki” (Hargreaves), kapitan „Nesz” (Nash), kapitan Patterson, major Eric Greenwood oraz kaprale Giuseppe Vella i Cecil Ridewood (łącznościowiec); wyruszyli oni w góry w pobliżu miejscowości Luka. Kapral Vella był nietypowym członkiem tej grupy. Jako doktor literatury na Uniwersytecie w Rzymie, pochodzący z włosko-greckiej rodziny, został w 1932 roku wydalony z Francji jako „niepożądany cudzoziemiec” z powodu działalności komunistycznej (TNA/PRO HS/1525/7). Misja ta nosiła prawdopodobnie kryptonim RUPEE.

11 grudnia, zaledwie kilka dni po przybyciu grupy do wioski, zaskoczył ją niemiecki atak. Hargreaves, chory i przykuty do łóżka, został uwięziony w chacie pod ostrzałem karabinów maszynowych, a następnie schwytany. Choć wartownicy podjęli próbę obrony wioski, Nash zginął w walce, a zdołali uciec jedynie operator radiostacji Rada oraz kilku Polaków. Misja straciła zapasy, a radiostacja i szyfry wpadły w ręce wroga. Prawdopodobnie doszło do zdrady lub wykrycia grupy dzięki namierzaniu sygnałów radiowych (TNA/HS 9/1086/3). Hargreavesa przewieziono do więzienia Gestapo w Belgradzie, gdzie poddano go przesłuchaniom i skazano na śmierć. Następnie trafił do obozu Buchenwald, gdzie uznano jego status brytyjskiego oficera, po czym przeniesiono go do obozu Colditz pod ochronę Czerwonego Krzyża.

Operacja FUNGUS nastąpiła po przeniesieniu sztabu partyzanckiego pod dowództwem generała Ivana Gošnjaka do Otočaca. Generał ten dowodził 4., 6., 10. i 11. korpusem armijnym, a skala brytyjskich działań wzrosła wraz z przybyciem kolejnych oficerów SOE i SIS oraz zbiegłych jeńców wojennych. Powodzenie operacji FUNGUS umożliwiło zorganizowanie operacji TYPICAL, w ramach której zespół miał zostać zrzucony do sztabu Tito w Czarnogórze. W skład grupy wchodzili: mjr Anthony Hunter, czterech komandosów oraz operator radiostacji, kapral Jephson (Ritchie, 2004). Mjr Anthony Hunter pozostał początkowo w Chorwacji, a następnie przeniósł się do Czarnogóry, obejmując funkcję oficera łącznikowego (BLO) przy Petarze „Peko” Dapčeviciu – dowódcy 2. Dywizji Proletariackiej, który był świadkiem kapitulacji Włochów w Beranach we wrześniu 1943 roku.

Kapitulacja Włoch we wrześniu 1943 roku pozwoliła partyzantom umocnić swoje pozycje w Chorwacji i Słowenii dzięki rozbrojeniu sześciu włoskich dywizji (Ritchie, 2004); wielu Włochów wstąpiło wówczas w szeregi sił Tito. To właśnie w tym momencie Maclean dostrzegł, że „szala zwycięstwa” zaczyna się przechylać (West, 2019), co zaowocowało powstaniem misji MACMIS. Operacja MACMIS została zorganizowana przez SOE na polecenie Churchilla w celu ponownej oceny roli i skuteczności partyzantki Tito. Maclean rozumiał, jak istotne jest skompletowanie zespołu dysponującego szerokim wachlarzem umiejętności, które wyróżniałyby jego członków w terenie i zapewniały wysoką jakość prowadzonych działań. W skład grupy weszli: Maclean, Robin Whetherly (SAS), mjr Vivian Street, John Henniker-Major, saperzy Peter Moore, Donald Knight i Mike Parker (odpowiedzialni za zaopatrzenie i logistykę) oraz oficer wywiadu Gordon Alston; bezpieczeństwo zapewniali sierżant Duncan, kapral Dickson i kapral Kelly oraz dwóch operatorów radiostacji. Dotychczasowe doświadczenia, obejmujące przypadki wpadania zespołów w zasadzki, mordowania ich i okradania (Ritchie, 2004; West, 2014; West, 2019), wpłynęły na zmianę podejścia do organizacji i składu tej misji. 17 września 1943 roku zespół został zrzucony na spadochronach w rejonie Mrkonjić Gradu, skąd szybko udał się do Jajce na spotkanie z Tito. Maclean przedstawił plan wsparcia Tito, zakładający skierowanie oficerów łącznikowych do głównych sztabów partyzanckich; mieli oni dysponować radiostacjami umożliwiającymi komunikację, zbieranie danych wywiadowczych oraz koordynację dostaw zaopatrzenia. Mimo zawieszenia broni z Włochami, na tym etapie kwestia dostaw drogą morską pozostawała niewiadomą. Dla Macleana stało się jasne, że powojenną ambicją Tito było utworzenie wspieranej przez ZSRR republiki komunistycznej – niezależnie od wsparcia udzielanego przez SOE.

Operacja JUDGE stanowiła kontynuację operacji FUNGUS, pełniąc funkcję wspierającą działania Huntera. Po kapitulacji Włoch SOE dążyło do zwiększenia dostaw sprzętu i rozszerzenia wsparcia dla partyzantów. 12 października 1943 roku Hunter zorganizował zrzut zaopatrzenia, zabezpieczony przez oddział partyzantów, aby zapobiec kradzieżom; gdyby Hunter został wcześniej poinformowany o specyfice terenu, uznałby wybrane miejsce zrzutu za nieodpowiednie dla spadochroniarzy (Ritchie, 2004). Zespół w składzie: mjr Owen Reed, Paul Stichman (Kanadyjczyk pełniący funkcję tłumacza) i sierż. Paddy Ryan napotkał trudności wynikające z postawy Tito, który był zainteresowany jedynie dostawami sprzętu, a nie personelem; w rezultacie Reed został zmuszony do pozostania w kwaterze Huntera. Dopiero katastrofa samolotu Liberator, dostarczającego zaopatrzenie w pobliżu wsi Kosinjski, umożliwiła Reedowi udział w działaniach operacyjnych, a 11 listopada Tito wyraził zgodę na rozpoczęcie misji JUDGE (Ritchie, 2004). Obie operacje połączono pod dowództwem Huntera, jednak relacje z partyzantami uległy pogorszeniu z powodu ich żądań zwiększonego wsparcia logistycznego oraz świadomości, że aliancka inwazja na Jugosławię stała się mało prawdopodobna. Położenie Huntera stało się nie do utrzymania; udał się on do bazy Fitzroya Macleana w Bośni, a ostatecznie 3 grudnia został ewakuowany do Włoch – jego wkład w powodzenie misji i wsparcie dla partyzantów był znaczący i nie powinien być niedoceniany (Ritchie, 2004).

W pewnym momencie Hunter powrócił do Jugosławii i spotkał się z Kempem (1958) w miejscowości Berane, zanim jego misja została ewakuowana. Reed kontynuował swoje zadania, zmagając się z nadmiarem obowiązków wynikającym z faktu, że Stichman dołączył do partyzantów, a on sam musiał opanować trzy języki obce. Reed odpowiadał wówczas za zrzuty zaopatrzenia, organizację dostaw drogą morską, gromadzenie danych wywiadowczych, szyfrowanie i deszyfrowanie wiadomości, zadania łącznikowe (BLO) oraz zakwaterowanie agentów SOE i ISLD przejeżdżających przez ten region (Ritchie, 2004). Do jego obowiązków należała również ewakuacja zbiegłych jeńców wojennych, a wszystko to odbywało się w warunkach ciągłej zmiany lokalizacji baz, koniecznej dla uniknięcia niemieckich operacji antypartyzanckich oraz nalotów resztek sił Luftwaffe stacjonujących w Zagrzebiu. Jephson również odznaczał się wielką pracowitością; z powodu konieczności udzielenia mu pomocy medycznej musiał zostać ewakuowany – wraz z amerykańską załogą lotniczą – samolotem Dakota z rejonu Krbavsko Polje koło Udbiny (Ritchie, 2004). Ostatecznie 7 maja 1943 roku Reeda zastąpił major George Selvig, oficer OSS przebywający w sztabie Tito; sam Selvig został ewakuowany pod koniec czerwca 1943 roku, zanim zdążył sporządzić pełną listę portów i lotnisk nadających się do operacji zaopatrzeniowych. Po powrocie do służby Reed ponownie wykazał się heroizmem i bezinteresownością, wspierając partyzantów dostawami oraz organizując ewakuację rannych bojowników, sierot i jeńców wojennych do Włoch. W styczniu 1944 roku przeniósł się w bezpieczniejszy rejon gór Mala Kapela, gdzie dzięki współpracy z ISLD nawiązał doskonałe relacje z partyzantami. Niemiecka ofensywa wiosenna wymierzona w chorwackich partyzantów umożliwiła przekazanie do Bari cennych informacji wywiadowczych, w tym przejętych kodów szyfrowych.

Podczas przerwy w walkach wiosennych Reed wyznaczył odpowiednie strefy zrzutu (DZ) i lotniska, aby usprawnić masowe lądowania oraz ewakuację cennych członków załóg lotniczych. Na północy panował dotkliwy głód, a prośby partyzantów o żywność i środki medyczne wymuszały zmiany w logistyce. Na zapotrzebowanie to zareagowano, zwiększając zasoby i rozszerzając zakres transportu lotniczego z baz we Włoszech, co miało ogromny wpływ na przebieg działań. W tej sytuacji ciągłe zagrożenie ze strony niemieckich operacji antypartyzanckich oraz Luftwaffe utrzymywało chorwacki sztab dowodzony przez Gošnjaka (stacjonujący w Dunjaku) w stanie pełnej gotowości bojowej, zwłaszcza że lasy i góry stały się również schronieniem dla ludności cywilnej.

Rankiem 25 maja 1944 roku Reed zaobserwował masową formację samolotów Luftwaffe, lecącą z Zagrzebia na południe w kierunku sztabu Tito w Drvarze, przy wsparciu oddziałów naziemnych. Sygnał alarmowy wywołał szybką reakcję, jednak mimo to Drvar został ostatecznie zajęty przez siły niemieckie, a Tito musiał się ewakuować (Kemp, 1958). W dniach 26–30 maja siły RAF i USAAF wykonały ponad 1000 lotów bojowych przeciwko wybranym celom, wykorzystując dane wywiadowcze dostarczone przez Reeda (Ritchie, 2004); przewaga powietrzna aliantów wpłynęła na przebieg działań wojennych w Jugosławii. Znaczne ograniczenie aktywności niemieckiej, wynikające z otwarcia drugiego frontu i lądowania aliantów w Normandii, przyniosło oddziałom partyzanckim pewną, choć tymczasową ulgę. Reed wskazał również alternatywne lądowisko w miejscowości Gajevi, przeznaczone do ewakuacji alianckich lotników; pierwszy samolot wylądował tam 10 czerwca 1944 roku.

Warunki, w jakich Polacy walczyli u boku czetników Mihailovicia, były ciężkie; oficerowie czetniccy traktowali ich gorzej, uważając, że nie zasługują na racje żywnościowe tej samej jakości co oni sami. Obawy związane z wykorzystywaniem Polaków do walki z partyzantką Tito skłoniły brygadiera Armstronga do przedstawienia swojego stanowiska jednostce No. 1 Special Force (TNA HS4 – 209); działania te bowiem szkodziły relacjom z Tito, co z kolei utrudniało – a początkowo wręcz blokowało – ewakuację lotniczą Polaków oraz brytyjskiej misji, przeprowadzoną ostatecznie w czerwcu 1944 roku.

Słoweńcy wcieleni wcześniej do armii włoskiej zostali przeszkoleni i wykorzystani przez SOE – za pośrednictwem ISLD – do działań na rzecz przyłączenia Primorskiej (Słoweńskiego Wybrzeża) do Jugosławii (Bajc, 2002) oraz zakończenia konfliktu sięgającego czasów sprzed I wojny światowej. Słoweńcy zajmowali się wywiadem, obsługą radiostacji oraz tłumaczeniami, przekazując informacje do SOE i niektórych oddziałów partyzanckich (Bajc, 2012). Choć SOE nie zdołało zjednoczyć wszystkich potencjalnych ruchów oporu ani zapobiec konfliktom między nimi (Bajc, 2002), działania te wywarły trwały wpływ na przebieg misji i ich ostateczne efekty.

W listopadzie 1943 roku generał Gubbins otrzymał raport od kapitana Patricka Howartha – oficera łącznikowego przy oddziałach polskich – który uważał, że wykorzystanie Polaków w operacjach na terenie Jugosławii jest wykonalne (Przewoźnik, 2005). Przewoźnik (tamże) zauważał, że raport ten budził kontrowersje ze względu na sytuację polityczną w Jugosławii; zbiegło się to również z okresem poprzedzającym konferencję teherańską (28 listopada – 1 grudnia 1943 r.) oraz dążeniem Stalina do wytyczenia wschodniej granicy Polski w oparciu o linię zaproponowaną przez lorda Curzona w 1920 roku (w nawiązaniu do ustaleń konferencji paryskiej z lat 1919–1920). W rezultacie Polaków wycofano, a działalność siatki „Drawa” została zakończona. Sieć ta obejmowała obszary Jugosławii, Rumunii i Bułgarii, rozciągając się po obu stronach Dunaju.

Jan Kumosz (urodzony w Kozarze w Bośni) przed wojną pracował w Jugosławii jako nauczyciel w Zagrzebiu (baza II Stacji Biura „J”). Awansowany na kapitana, jego batalion składający się z 400 żołnierzy stacjonował w Górach Kozarskich, gdzie po ucieczce przez rzekę Vrbas walczył zarówno z Četnikami Mihailovicia, jak i ustaszami. Kilka polskich jednostek zostało przeniesionych do 14. Centralnej Bośniackiej Brygady Uderzeniowej, którą dowodził od lipca 1944 r. Ich działania sięgały od rozbrojenia Chorwatów po zajęcie miast Kotor-Varosa, Dervent, Lepenica, a później Banja Luka. Po wojnie współpracował z nowym rządem komunistycznym przy przesiedlaniu Polaków, którzy walczyli w Bośni, do Bolesławca na Dolnym Śląsku w Polsce. Wszedł do polskiego parlamentu (Sejmu) po wyborach w 1957 r., reprezentując PZPR do 1961 r.

Major Aleksander Ihnatowicz-Świat (Turbina, Słonka, Ataman) w chwili wybuchu wojny był majorem w rezerwie kawalerii, a po przybyciu do Wielkiej Brytanii został instruktorem broni w Audley End (STS 43) i Ostuni (OW nr 10) we Włoszech szkoląc Cichociemnych. Uciekł z internowania na Węgrzech i przybył do Francji i został wysłany do zmotoryzowanej jednostki pancernej w Bollène, stacjonującej w Vaucluse i dolinie Rodanu, na północ od Orange. Ewakuowany do Wielkiej Brytanii 23 czerwca 1940 do Plymouth, ponownie dołączył do jednostki zmechanizowanej 14. Pułku Ułanów Jazłowieckich stacjonującego w Szkocji. Następnie został wybrany do szkolenia sił specjalistycznych w Inverlochy (STS 25) specjalizującego się w broni i taktyce dywersyjnej, a następnie wysłany do Audley End jako instruktor Cichociemnych. Wygląda na to, że podczas pobytu w Audley End wystąpiły problemy osobiste, w wyniku których został „wypożyczony” na dwa lata do armii brytyjskiej w stopniu podporucznika i wysłany do Kairu, a następnie do Włoch. Od 8 listopada 1943 został skierowany do Ostuni, gdzie miał wyszkolić specjalistyczny zespół do zdobywania także niemieckiego uzbrojenia. szkolenie 185. włoskiego batalionu komandosów.

W dniach 17-18 marca 1944 r. został zrzucony na spadochronach do Jugosławii w Zlatiborze (przetrzymywanym przez Četników). Zespołowi udało się zdobyć dwa karabiny maszynowe FG42 opracowane dla niemieckich spadochroniarzy i dostarczyć je do wioski Gruda niedaleko Dubrownika w Chorwacji, gdzie zespół został eksfiltrowany łodzią podwodną i wrócił do Brindisi.

Wywiad polski zidentyfikował na terytorium Tity kilka polskich jednostek walczących w ramach Jugosłowiańskiej Narodowej Armii Wyzwolenia i oddziału partyzanckiego. Były to:
Polski batalion przydzielony do 13. Dywizji N.A.L. w rejonie Liki w Chorwacji.

Polska kompania saperów w rejonie Lasinja – rzeka Kupa.

Polski batalion stacjonujący w Bośni w składzie N.A.L.

W Wehrmachcie istniało kilka jednostek, w których znaczący odsetek stanowili wcieleni do służby żołnierze niebędący Niemcami:
104. i 107. dywizja strzelców (Jäger) – 7200 żołnierzy (w 30% składających się z mieszkańców Alzacji i Lotaryngii, Węgrów oraz Polaków)

Polacy wcieleni do batalionów *Landesschütz* (obrony terytorialnej) – 5000

Europejczycy w Organizacji Todta – 5000

2 bataliony wschodnie (*Ostbataillonen*; w 90% złożone z mieszkańców Europy Wschodniej) – 1400

Włosi wykorzystywani w oddziałach pomocniczych i saperskich – 10 000

Próby dołączenia do II Korpusu wywierały silną presję na osoby, które zachęcano do formalnego wstąpienia w szeregi armii N.A.L. (TNA/ HS4 – 206). Nieustępliwa postawa Mihailovicia w kwestii zwolnienia Polaków zmusiła brytyjskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych (Foreign Office) do wydania brygadierowi Armstrongowi polecenia ułatwienia ich ewakuacji – pod groźbą upublicznienia informacji o jego stosunku do polskich żołnierzy (TNA/ HS4 – 208); w rezultacie nacisków wywieranych przez rząd jugosłowiański Mihailović ostatecznie ustąpił do 26 marca 1944 roku.

Różne komórki łącznikowe (PLO) zaangażowały się w proces wydobywania polskich żołnierzy wcielonych przymusowo do Wehrmachtu i zorganizowały punkty repatriacyjne w wielu miejscach na Bałkanach. Na wyspie Vis, u wybrzeży Chorwacji, 19 lipca 1944 roku na transport do Włoch oczekiwała grupa żołnierzy, w której znajdowały się również osoby niebędące Polakami (TNA/ HS4 – 205). Osoby te traktowano najprawdopodobniej jako tzw. DP (osoby przemieszczone – *Displaced Persons*), a ich dalszym losem zajmował się ostatecznie Międzynarodowy Czerwony Krzyż.

Pod koniec listopada 1944 roku w Splicie na ewakuację oczekiwała grupa 21 Polaków; przebywali oni tam już od pewnego czasu i domagali się przyspieszenia procedur, zwracając się do polskiego ambasadora przy Watykanie z prośbą o interwencję w obliczu napięć na linii Tito – polski rząd na uchodźstwie. Opóźnienie wynikało częściowo z konieczności przesłuchania niektórych członków grupy oraz umieszczenia ich w obozie tranzytowym dla uchodźców nr 1.

Łącznie repatriowano i wcielono do 2. Korpusu Polskiego we Włoszech około 35 000 zmobilizowanych Polaków (Grabowski, 2009).

Z więźniów uwolnionych z obozu koncentracyjnego na przełęczy Loibl – będącego podobozem KL Mauthausen – sformowano niewielki polsko-rosyjski oddział partyzancki (liczący około 76 Polaków i 17 Rosjan) (Bałuk, 1995). W obozach tych przetrzymywano głównie obywateli francuskich. Dwa obozy, usytuowane na północ i południe od przełęczy, dostarczały siłę roboczą (więźniów wykorzystywanych niewolniczo przez SS) dla firmy Universale Hoch- und Tiefbau AG; zadaniem więźniów była budowa tunelu o strategicznym znaczeniu, łączącego Jugosławię z Austrią, który miał ostatecznie posłużyć do wycofania dywizji Wehrmachtu z Jugosławii.

Albania
Działalność SOE w Albanii przypominała wejście w pustkę. W latach międzywojennych FO i SIS przywiązywały niewielką wagę do gromadzenia danych wywiadowczych, ponieważ zubożały kraj nie miał wartości strategicznej, w związku z czym przed włoską inwazją opuściły dyskretną obecność dyplomatyczną (Zidaru, 2020). Analiza Foota (1990) była brutalnie krótka. Misje do północnej Albanii skupiały się na lokalnych wodzach, zwłaszcza Abasie Kupi, lojaliście wygnanego króla Zogu i były bardziej antykomunistyczne niż anty-Osi lub wobec południowych albańskich partyzantów komunistycznych pod dowództwem Envera Hodży. Część komplikacji stojących przed misjami do Albanii polegała na rozczłonkowaniu Jugosławii w połowie 1941 r., kiedy to zachodnia Macedonia i Kosowo zostały zwrócone Albanii w celu naprawienia wcześniejszej niesprawiedliwości sięgającej 1912 r. (Hibbert, 2001). Ambiwalencja, strach przed serbską dominacją i niechęć do uścisku Tity w geopolityce regionu przyczyniły się do nieszczęść misji, ponieważ w ich odprawach brakowało szczegółów wywiadowczych (Foot, 1990; Hibbert, 2001). Sekcją Albańską kierowali mjr Cripps i Philip Leake przy wsparciu Margaret Hasluck, która mieszkała w Albanii, niedaleko Elbasanu od 1919 r., przed wypędzeniem przez Włochów w 1939 r. za szpiegostwo (West, 1992).

Albania została zaanektowana przez Włochy 7 kwietnia 1939 roku i przez nie „skolonizowana”. Choć 12 kwietnia albański parlament zagłosował za obaleniem króla Zogu i zjednoczeniem się z Włochami, kraj był pozbawiony środków do życia, gdyż Mussolini zasypywał pomocą gospodarczą i żywnościową, a armia i służba cywilna zostały połączone z Włochami, stając się w efekcie „państwem marionetkowym”. Niepowodzenie Wielkiej Brytanii w ochronie króla Zogu, anglofila, wynikało raczej z uspokojenia (Petrov, 2002 i 2013), a nie planu strategicznego. W rezultacie król Zogu uciekł przez granicę do Grecji, gdzie nie był mile widziany, i ostatecznie wyjechał do Turcji z liczną świtą w nadziei, że alianci w końcu przywrócą go na tron, w związku z czym bezskutecznie zgłosił się na ochotnika do usług Brytyjczykom (Petrov, 2013).

Misje wysłane do Albanii skupiały się na atakach na Włochów i rozwoju grupy partyzanckiej wspieranej przez komunistów i wielokrotnie wzywały grupy oporu i lokalnych wodzów do zjednoczenia pomimo ich antagonizmu opartego na przekonaniach etnicznych, kulturowych i geopolitycznych (Hibbert, 2001; Zaugg, 2019). Podobnie jak w Jugosławii, lobbowanie na rzecz Hodży odbyło się poprzez oszustwo ze strony sowieckich agentów pracujących w bazie SOE w Bari we Włoszech (Bailey, 2006). Warto zauważyć, że Kemp (1958) podczas odprawy w sprawie swojej albańskiej operacji w Kairze był zaskoczony, widząc Klugmanna zajmującego poufne stanowisko. Klugmann był sekretarzem i inspiracją komunistów na Uniwersytecie w Cambridge, zwerbowanym przez NKWD w 1936 r. Kemp był znajomym Klugmanna podczas studiów i kwestionował jego lojalność.

Polskie interesy polegały na rozwoju szlaków kurierskich i eksfiltracji jeńców wojennych, dezerterów z Wehrmachtu polskiego pochodzenia i robotników przymusowych. Kapitulacja Włoch w lipcu 1943 r. doprowadziła do upadku Levizji Nacional Çlirimtare (Rady Wyzwolenia Narodowego), co spowodowało trudności dla BLO na tym terenie, gdzie wojna domowa i walki wewnętrzne zniweczyły operacje (Osborn, 2016), a OSS również ograniczyło ich wysiłki (Haxha, 2017).

Żądanie SOE, by OSS podporządkowało się brytyjskiemu systemowi dowodzenia, raczej ograniczyło zakres działań (West, 1992), niż je usprawniło. W tej sytuacji SIS podjęło pięć operacji mających na celu obejście tych trudności, do których należały:

TANK – 17 listopada 1943 r., transport motorówką z Włoch

BIRD – marzec 1943 r., wsparcie udzielane przez grupę przyjmującą pozostałym trzem grupom (West, 1992).

Wczesna misja SOE, w skład której wchodził kapitan lotnictwa (Flight Lieutenant) Andy Hands, została skierowana do Dibry w celu nawiązania kontaktu z lokalnymi przywódcami plemiennymi; następnie w ramach misji STABLES zrzucono na spadochronach majora Riddella i kapitana Anthony’ego Simcoxa, aby sformalizować tamtejsze działania, podczas gdy Hands przemieszczał się na północ, w stronę granicy z Kosowem (Hibbert, 2001). Dibra stała się głównym ośrodkiem operacji, gdyż znajdowała się w samym centrum działań ruchu oporu dowodzonego przez Haxhi Lleshiego (Hibbert, 2001). Hands i Riddell utrzymywali kontakty z Haxhi Lleshim i Fariqem Dinë, poświęcając wiele czasu i wysiłku na podróże między Dibrą a Peshkopią w próbach nakłonienia obu przywódców do współpracy (Hibbert, 2001) – jednak bez większego powodzenia, jako że Enver Hodża dążył do przejęcia terytorium, wykorzystując panującą lokalnie próżnię polityczną. Jak wielu zauważało, sytuacja w Dibrze pełna była sprzeczności: lokalni przywódcy bardziej troszczyli się o kwestie terytorialne niż o realizację planów pokonania państw Osi.

Pod koniec 1943 roku SOE zintensyfikowało swoje działania. Oficerowie łącznikowi (BLO) Sandy Glenn i Anthony Quayle (później wybitny aktor) działali na wybrzeżu, odnosząc jednak ograniczone sukcesy (Best, 2021). Kemp (1958) wspominał później, że Quayle musiał uciekać drogą morską z okolic Wlory (Valona), gdy jego życie znalazło się w niebezpieczeństwie – nie z powodu Niemców, lecz partyzantów i członków organizacji Balli Kombëtar (Front Narodowy), którzy go ścigali i okradli, czyhając na jego życie, przez co zmuszony był ukrywać się w jaskini.

Misja CONSENSUS, dowodzona przez Billy’ego McLeana, a obejmująca także kapitana Davida Smileya, Garry’ego Duffy’ego (eksperta od materiałów wybuchowych), operatora radiowego kaprala Williamsona oraz Albańczyka Elmaza (tłumacza, który opuścił misję i w rezultacie został internowany), rozpoczęła się 17 kwietnia 1943 roku. Grupa wylądowała w greckim Epirze, skąd – wraz z innym oddziałem SOE pod dowództwem brygadiera Myersa (West, 1992) – przekroczyła granicę z Albanią, by spotkać się z Hodżą.

Brygadier Edmund „Trotsky” Davies został zrzucony na spadochronie do Albanii 15 października 1943 roku; lądowanie odbyło się w rejonie Benina, w strefie zrzutu wyznaczonej przez zespół CONSENSUS (Kemp, 1959; Foot, 1990; Bailey, 2006; West, 2019). W skład grupy wchodzili również: mjr Jim Cheshire, por. Frank Trayhorn (pełniący funkcję tłumacza i operatora radiostacji), kpt. Alan Hare, sierż. Chisholm oraz Bob Melrose. W późniejszym czasie do zespołu dołączył por. Gavan Duffy, oficer korpusu REME, jako specjalista od materiałów wybuchowych i sabotażu (TNA/ HS9-454-8).

W listopadzie 1943 roku Billy McLean i kpt. David Smiley powrócili do Kairu przez Bari na pokładzie kutra torpedowego (MTB) (Petrov, 2006; West, 2019), przy czym Smiley wrócił do Albanii w kwietniu 1944 roku wraz z Julianem Amerym (w ramach operacji CONSENSUS II).

Następnej nocy w to samo miejsce zrzucono dwa trzyosobowe zespoły łącznikowe (BLO). W skład pierwszego weszli: mjr Alan Palmer, kpt. Victor Smith oraz operator radiostacji Jock Huxtable (Kemp, 1959; Bailey, 2006). Drugi zespół tworzyli: kpt. Jack Bulman, por. Frank Smyth oraz operator radiostacji Harry Button (Bailey, 2006). Wraz z nimi zrzucono zasobniki zawierające broń, amunicję, środki medyczne i sprzęt biurowy niezbędny do prowadzenia zakrojonej na szeroką skalę operacji łącznikowej z bazą w Bise. Głównym zadaniem Daviesa w tej nieszczęsnej misji było zidentyfikowanie ugrupowań aktywnie walczących z Niemcami (Kemp, 1959; Foot, 1999; Petrov, 2006) oraz zorganizowanie dla nich skutecznej bazy łączności i zaopatrzenia. Kluczową postacią misji stał się Enver Hodża, który kierował LNC i wydawał się bardziej aktywny w walce z państwami Osi niż jakiekolwiek inne ugrupowania czy lokalni przywódcy.

W składzie grupy desantowej znalazł się również polski kapitan Michael Lis, znany także jako Leon lub Michał Gradowski. Michał, posługujący się pseudonimem „Lis”, był doświadczonym konspiratorem organizującym przerzuty kurierów z Polski przez Budapeszt w ramach organizacji ruchu oporu „Muszkieterzy”, która utrzymywała kontakty z brytyjskim wywiadem SIS. Grupa ta, kierowana przez charyzmatycznego i ekscentrycznego wynalazcę oraz inżyniera Stefana Witkowskiego (Mulley, 2013), działała w głębokiej konspiracji i potencjalnie stanowiła zagrożenie dla działań wywiadowczych ZWZ/AK, prowadzonych pod egidą gen. Sikorskiego.

W swoim nekrologu M.R.D. Foot przedstawił niezwykły przebieg wojennej kariery Gradowskiego. Po ukończeniu studiów rolniczych na uniwersytecie w Leuven w Belgii, Gradowski wrócił do Polski, wstąpił do wojska i otrzymał stopień podporucznika w 24. Pułku Ułanów. Schwytany przez siły sowieckie, zdołał wyskoczyć z pociągu wraz z dwoma innymi więźniami; jeden z nich został postrzelony, a drugiego ponownie schwytano. Wielu pasażerów tego transportu zamordowano później w Katyniu. Michał przedostał się do okupowanej przez Niemców Warszawy, gdzie dzięki znajomym i organizacji „Muszkieterzy” nawiązał kontakt z SIS. Zaangażował się wówczas w działalność konspiracyjną, taką jak fałszowanie pieczęci czy pełnienie funkcji kuriera na trasie do Budapesztu. Jako kurier przemycał do Budapesztu mikrofilmy przeznaczone dla Stambułu; tam też spotkał się z łączniczką Christine Granville (Krystyną Skarbek) (Mulley, 2013). Później Gradowski został schwytany podczas próby przedostania się do Jugosławii, lecz ponownie zdołał uciec z pędzącego pociągu. Pomocy udzielił mu miejscowy duchowny; rozmawiali po łacinie, gdyż był to jedyny język, który znali obaj. W pewnym momencie, podając się za barona, zdołał dostać się samolotem do Belgradu, gdzie poczynił obserwacje dotyczące siły Luftwaffe oraz obrony przeciwlotniczej. Dzięki wiarygodnemu podszywaniu się pod barona Ostroga, Estończyka z pochodzenia, oraz posiadaniu doskonałych fałszywych dokumentów, przekonał niemieckiego konsula do zabrania go w podróż do Stambułu (Mulley, 2013). Tam spotkał szefa placówki SOE, Gardyne’a de Chastelaina, który zwerbował go do tej organizacji.

Christine poznała Michała w Kairze, dokąd został skierowany na szkolenie. Miał on zostać przeszkolony na „Cichociemnego” (żołnierza sił specjalnych), mimo że wcześniej doznał kontuzji kolana. Szkolenie odbył najpierw w Kairze, a następnie na górze Karmel w Palestynie (numer odznaki 0288/1600; stopień porucznika; przydział: Oddział Specjalny Sztabu Naczelnego Wodza; zrzut na rozkaz Ministra Obrony Narodowej) (Anon, 1993). Ośrodek na górze Karmel, mieszczący się w klasztorze w pobliżu Hajfy i oznaczony kryptonimem STS102/ME102, służył do prowadzenia szkoleń SOE – w tym kursów spadochronowych, łączności radiowej i szyfrowania – w celu zaspokojenia zapotrzebowania na agentów operacyjnych na regionalnych teatrach działań wojennych, obejmujących Słowenię, Węgry, Jugosławię i Albanię. Na górze Karmel szkolono również członków Hagany, którzy mieli zostać przerzuceni na Węgry (Bauer, 1966; Bajc, 2002). Michał został zrzucony do Albanii 10 października w ramach operacji „Workroom” (Maresch, 2005); lądowanie nastąpiło w pobliżu jeziora Ochrydzkiego, na granicy albańsko-macedońskiej. Jego głównym zadaniem było zorganizowanie dróg ucieczki dla polskich jeńców wojennych oraz osób przymusowo wcielonych do Wehrmachtu. Ta część operacji zakończyła się niepowodzeniem, w związku z czym Michał dołączył do operacji „Stepmother”.

Operacja Kempa (o kryptonimie STEPMOTHER) trwała w Albanii 10 miesięcy. Zespół, który wyleciał z Darny w północno-wschodniej Libii 10 sierpnia 1943 roku, tworzyli sierżant Allcott (z RAF-u) oraz operator radiostacji, kapral Roberts (który został zrzucony na spadochronie miesiąc wcześniej). Dwa samoloty typu Halifax realizowały łącznie cztery misje: SCULPTOR pod dowództwem majora Tilmana, SAPLING pod dowództwem majora Gerry’ego Fielda oraz SCONCE, którą dowodził major George Seymour. Mieli zostać zrzuceni wspólnie, aby spotkać się z McLeanem i Smileyem we wsi Shtyllë, położonej w górach około dziesięciu mil na południowy zachód od Korczy (Kemp, 1958). Misja zakończyła się niepowodzeniem z powodu braku współpracy ze strony partyzantów. Sytuację tę unaoczniło odwołanie w ostatniej chwili planowanego ataku na niemiecki konwój przez dowódcę brygady, Mehmeta Shehu; mimo dysponowania siłami 800 ludzi, nie chciał on ryzykować wykrycia przez pobliski niemiecki posterunek. Kemp miał kiepskie zdanie o komunistach, których działania zdawały się koncentrować raczej na rywalizacji z innymi grupami partyzanckimi niż na atakowaniu Niemców czy akcjach sabotażowych. Po zdradzie, do której doszło w trakcie trudnej przeprawy przez Kosowo, ewakuacja Kempa zajęła kilka miesięcy, a przysłowiową kroplą przepełniającą czarę goryczy stało się oskarżenie o narażenie partyzantów w Czarnogórze na niebezpieczeństwo.

Do Riddella i Kempa dołączył kapitan Michael Lis jako dodatkowy oficer łącznikowy (BLO) (Kemp, 1958); ich grupa dysponowała stałym obozem w górach, składającym się z chat i zamaskowanych namiotów. Prowadzili oni regularne patrole i akcje sabotażowe w najbliższej okolicy (Bailey, 2009). 7 listopada zmasowanemu atakowi poddano Dibrę – ośrodek dowodzenia partyzantów Haxhi Lleshiego, utrzymywany przez nich od czasu zawieszenia broni z Włochami (Kemp, 1958; Hibbert, 2001; Bailey, 2009). Brytyjskie placówki w Pezie i Bizie zostały zniszczone, a nieliczni ocaleli przedzierali się do Dibry – podróż ta zajęła im kilka dni ze względu na intensywność działań niemieckiej 3. Brygady. Musieli przebyć wzgórza Martanesh w fatalnych warunkach, prowadząc karawanę 60 mułów obładowanych ekwipunkiem (Bailey, 2009). Lis ponownie pojawił się 20 listopada w obozie w Martanesh, podczas gdy Riddell, Kemp i Gregson-Allcott uciekli w góry, chroniąc się przed kolejnymi niemieckimi działaniami antypartyzanckimi. Lis stracił cały swój ekwipunek podczas ucieczki z Dibry (Bailey, 2009). To dzięki uzasadnieniu wniosku o odznaczenie Michała Medalem Wojskowym (Military Medal) wiemy, co wydarzyło się w Dibrze (TNA/ PRO WO373/184/25). 16 listopada 1943 roku Michał odważnie postanowił pozostać na wysuniętej pozycji u boku albańskich partyzantów w charakterze oficera łącznikowego (BLO). Pod ciągłym ostrzałem wycofał się dopiero wtedy, gdy przełamano linię straży tylnej, a oddziałowi udało się zbiec na przedgórze. Kemp, Gregson-Allcott i ich tłumacz Tomaso zabrali muły oraz ekwipunek i – za namową Riddella – opuścili Dibrę, kierując się do Peshkopii, by ratować misję (Kemp, 1958). Planowane kontruderzenie na wschodzie miało odciąć drogę odwrotu siłom Xhema Gostivariego (macedońskiego watażki sprzymierzonego z Niemcami i Włochami) (Kemp, 1958). Niemcy dotarli jednak do Peshkopii przed nimi, co wymusiło przeniesienie się do nowej kwatery głównej w Sllovë, gdzie miał na nich czekać Michał. Haxhi Lleshi wycofał resztki swoich sił i przeprawił się przez rzekę Drin, by dołączyć do oddziałów Envera Hodży (Kemp, 1958; Hibbert, 2001; Bailey, 2009).

Trotsky Davies został ostatecznie zmuszony do porzucenia obozu w Biza po tym, jak zaczęli go ścigać Niemcy; cały sprzęt i zapasy przekazał partyzantom. Jego strażnicy zdezerterowali (Kemp, 1958), pozostawiając głodujących i odmrożonych ludzi samym sobie. 8 stycznia 1944 roku Davies wpadł w zasadzkę zorganizowaną przez wrogo nastawionych Albańczyków; został ranny i wzięty do niewoli wraz z dwoma oficerami. Nichollsowi i Hare’owi udało się zbiec i przedostać na południe (Kemp, 1958). W tym samym czasie partyzanci Envera Hodży wycofali się z masywu Cermenlikë i również skierowali się na południe (Kemp, 1958; Hibbert, 2001; Bailey, 2009).

Zima w Albanii była surowa; brytyjskie misje znajdowały się pod ciągłą presją działań antypartyzanckich, zagrożone zdradą i brakiem zaopatrzenia, co doprowadziło wiele zespołów na skraj głodu i chorób – jednej z nich uległ właśnie Michał. Część pozostałych grup skierowała się do Xibër. McLean przeanalizował sytuację wszystkich misji i uznał, że zły stan zdrowia większości personelu SOE wymaga ewakuacji, gdyż ich obecność stanowiłaby zagrożenie dla pozostałych (Bailey, 2009).

W styczniu 1944 roku Riddell wyruszył na poszukiwanie ocalałych z misji Daviesa; odnalazł Johna Davisa i Gregsona-Allcotta, którzy przez większą część zimy ukrywali się u albańskich rodzin lub w pasterskich szałasach, unikając patroli antypartyzanckich. Riddell zorganizował zrzut w miejscowości Dega – pierwszy od listopada 1943 roku – jednak większość zaopatrzenia została rozkradziona przez miejscową ludność. W lutym Riddell odnalazł Michała, który ukrywał się u rodziny Lita (Bailey, 2009) i był w złym stanie zdrowia.

28 marca 1944 roku w Berane wylądowały trzy średnie bombowce Savoia-Marchetti SM.79, by zabrać Kempa do Bari (Kemp, 1959). Michał, wraz z Cooperem, Gregsonem-Allcottem i Chisolmem, został ewakuowany z Berane w lipcu; osoby zdolne do dalszej służby dołączyły do ​​misji McLeana (Bailey, 2009). Przed demobilizacją w 1947 roku Michał prawdopodobnie zajmował się tropieniem zbrodniarzy wojennych w Niemczech, a ostatecznie osiadł we Francji, prowadząc życie cywilne.

W styczniu 1944 roku Riddell wyruszył na poszukiwanie ocalałych z misji Daviesa; ustalił, że John Davis i Gregson-Allcott przez większą część zimy ukrywali się – u albańskich rodzin lub w szałasach pasterskich – unikając przy tym patroli antypartyzanckich. Riddell zorganizował zrzut w miejscowości Dega – pierwszy od listopada 1943 roku – przy czym większość zaopatrzenia została rozkradziona przez miejscową ludność. W lutym Riddell odnalazł Michała, który ukrywał się u rodziny Lita (Bailey, 2009) i był w złym stanie zdrowia.

28 marca 1944 roku w Berane wylądowały trzy średnie bombowce Savoia-Marchetti SM.79, by zabrać Kempa z powrotem do Bari (Kemp, 1959). W lipcu Michał – wraz z Cooperem, Gregson-Allcottem i Chisolmem – został ewakuowany drogą lotniczą z Berane, a osoby zdolne do służby dołączyły do ​​misji McLeana (Bailey, 2009). Przed demobilizacją w 1947 roku Michał prawdopodobnie zajmował się tropieniem zbrodniarzy wojennych w Niemczech, a ostatecznie osiadł we Francji, gdzie rozpoczął życie cywilne.

Grecja
Włoska inwazja na Grecję stała się impulsem do utworzenia jesienią 1940 roku komórki łączności i wywiadu, wspieranej przez VI Oddział Sztabu Naczelnego Wodza oraz gen. Kazimierza Sosnkowskiego (Przewoźnik, 2005). Za komórkę o kryptonimie „Grzegorz”, działającą w Atenach, odpowiadał płk Alfred Krajewski (ps. „Adam Korab”), mimo sprzeciwu polskiego posła Władysława Schwarzburga-Günthera wobec tego planu. „Grzegorz” współpracował z placówkami w Stambule (kryptonim „Bey”), Belgradzie („Sława”) i Budapeszcie („Romek”). W tworzeniu i utrzymywaniu sieci łączności płk. Krajewskiemu pomagali II Oddział i SIS, przy pewnym wsparciu strony greckiej (Przewoźnik, 2005). Konflikt wewnętrzny między II a VI Oddziałem ograniczał skuteczność komórki, co doprowadziło do jej wycofania w kwietniu 1941 roku przy znikomych osiągnięciach. Choć pojawiały się kolejne propozycje reaktywowania placówki w Atenach, rozwój sytuacji na tym teatrze działań wojennych wyprzedził wszelkie dalsze plany.

O ile Polacy utracili cenne szlaki łączności i trasy kurierskie przebiegające przez Grecję, o tyle SOE brakowało rozeznania i zasobów niezbędnych do opracowania strategii radzenia sobie z konfliktami między ugrupowaniami partyzanckimi EAM, ELAS i KKE (Petrov, 2009), co narażało agentów oraz oficerów łącznikowych (BLO) na niebezpieczeństwo (Ogden, 2010). Nieaktywna i budząca nieufność armia partyzancka (Foot, 1990) stanowiła zagrożenie zarówno dla prowadzonych operacji, jak i dla procesu kształtowania strategii działań w tym kraju. Inwazja na Grecję zaskoczyła SOE, a brak inwencji u agentów terenowych utrudniał skuteczne prowadzenie działań (Foot, 1999). Chaotyczne podejście sprawiło, że SOE związało się z lewicą, podczas gdy SIS skupiło się na wykorzystywaniu kontaktów z greckim wywiadem i monarchistami, co potęgowało brytyjskie konflikty wewnętrzne w Kairze (West, 2019). Operacje SOE koncentrowały się na stosunkowo niewielkich aktach sabotażu i wysadzaniu obiektów lub na utrzymywaniu łączności na kontynencie, podczas gdy działania flotylli na Krecie przyniosły znacznie bardziej znaczące rezultaty. Sytuacja w Grecji – pełna chaosu i niejasności – przez dziesięciolecia wywierała wpływ na powojenne konflikty oraz działania CIA (West, 2019).

Jednakże stacja „T” z siedzibą w Jerozolimie współpracowała z jednym z najsłynniejszych agentów alianckich – kapitanem Jerzym Iwanowem-Szajnowiczem (Ciechanowski, 2005) (znanym również jako Athos, Nikolas Tsenoglou czy Ivanoff), którego czyny wydawałyby się nieprawdopodobne nawet w fikcji literackiej. Mieszkał on w Grecji od 1925 roku, odebrał wykształcenie w Belgii i Francji, a wychowała go matka-Polka. Był utalentowanym sportowcem i pływakiem, reprezentującym barwy Grecji; po wybuchu wojny powrócił do tego kraju, by organizować ewakuację uchodźców i żołnierzy przez Saloniki.

W 1940 roku został zwerbowany przez kpt. Tadeusza Zdzisława Szefera (Kościelnego) stacjonującego w II Biurze w Atenach i obaj zostali ewakuowani do Palestyny ​​na pokładzie SS „Warszawa” (Anon, b.d.). Stacja T doceniła jego wartość ze względu na znajomość 6 języków obcych i planowała odesłać go do Grecji (Anon, b.d.). Choć początkowo wstąpił do Brygady Strzelców Karpackich, szkolenie specjalistyczne odbył na polecenie SIS, które zwerbowało go pod koniec maja 1941 r. (Ciechanowski, 2000; Anon, b.d.). 21 października 1941 powrócił do Salonik na pokładzie brytyjskiego okrętu podwodnego „Thunderbolt” dowodzonego przez komandora porucznika Cecila Croucha (Anon, n.d.) i wylądował w Maratonie (TNA/HS9-1436-7). Otrzymał zadanie gromadzenia informacji wywiadowczych na temat żeglugi w Pireusie i bazy lotniczej w Attyce, ustanawiania łączności W/T i sabotażu. Prowadził rozpoznanie niemieckich fortyfikacji w Maratonie i za pośrednictwem Organizacji Odrodzenia Narodu (OAG) utworzył rozległą sieć agentów (Anon, b.d.).

Kapitan Jerzy Iwanow-Szajnowicz zainspirował także zapierający dech w piersiach nalot na fabrykę Malziniotti w New Faleron (TNA/HS9-1436-7; Ciechanowski, 2005) bez jednego wystrzału. Sabotaż w fabryce Malziniotti polegał na dodaniu substancji niszczącej olej do silników lotniczych, co spowodowało zacieranie się silników nowych i serwisowanych podczas lotu (Anon, b.d.). Jako mistrz pływania wykorzystał swoje umiejętności do kładzenia min limpet na niemieckim okręcie podwodnym (U-133) i niszczycielu Hermes (Ciechanowski, 2000; Day, 2022; Anon, b.d.), które zostały zatopione u wybrzeży Attyki. Inne wyczyny obejmują naloty dywersyjne i niszczenie składowisk paliwa na lotniskach w Chasani, Eleusis, Tatoi i Patras (Day, 2022; Anon, b.d.). Uważa się, że mógł być także odpowiedzialny za zatonięcie 6 kolejnych statków, które w tajemniczy sposób zniknęły na wodach Grecji (Anon, b.d.). Wyznaczono nagrodę za głowę i niemożność ewakuacji ze strony SIS, Jerzy podjął próbę ucieczki do Turcji. Zdradzony i więziony w Averoff, został zastrzelony 16 grudnia 1942 r. podczas próby ucieczki z miejsca egzekucji w Kessariani. (Ciechanowski, 2005). Wraz z nim złapano rodziny Gianatos i Kontopoulos, które były torturowane przez gestapo i skazane na śmierć.

Wywiad brytyjski był świadomy dużej liczby polskich uciekinierów, którzy utknęli w Grecji. Wehrmacht miał w swoich szeregach znaczną liczbę poborowych Polaków, których można było wykorzystać do wzniecenia buntu przeciwko Niemcom, co było omawiane w SOE (TNA/HS4 – 209). Polscy oficerowie łącznikowi (OWP) zostali wysłani początkowo do Aten, a następnie na większe wyspy lub w góry, gdzie część Polaków przebywała z bandami Andarte (partyzanckimi) (TNA HS4 – 206). Szacunki dotyczące liczby Polaków w Grecji wahały się od kilkuset do 25 000, co spowodowałoby operacyjne i logistyczne problemy dla Misji Polsko-Brytyjskich i Siły 133. Tylko 7 000 przebywało w Grecji w różnych lokalizacjach w związku z wycofaniem wojsk Wehrmachtu do Włoch i Francji w okresie od sierpnia do września 1944 r. (TNA/HS4 – 206). Pomimo zapowiedzi polskiej BBC (TNA/HS4 – 205) nie można było zachęcać do masowych dezercji za pomocą propagandy ze względu na brak środków transportu. Kolejną trudnością była wrogość ELAS wobec poborowych Polaków, która mogła narazić ich na osobiste niebezpieczeństwo, utrudniając rolę OWP (TNA/HS4 – 209) oraz stale zmieniająca się polityka wokół ELAS (TNA/HS4 – 205).

Wiadomo było również, że w Rumunii pozostało 4300 Polaków, z czego 1100 było w wieku poborowym; w grupie tej znajdowało się od 30 do 60 pracowników polskiego rządu, których zwolnienie musiała wynegocjować Komisja Anglo-Sowiecka, a także istniała potrzeba zaangażowania oficerów łącznikowych (PLO) do udzielenia pomocy. Jednak osoby uznawane przez Sowietów za politycznie „niewygodne” miały zachowywać dyskrecję, oczekując na późniejszą ewakuację (TNA/ HS4 – 206). Fakt ten pokazuje, że w miarę wycofywania się Niemców z Bałkanów, rosnące wpływy sowieckie – w połączeniu z lokalną sytuacją polityczną – czyniły każdą operację ewakuacyjną bardziej złożoną.

Kpt. Buryn kierował polską misją w Grecji ze swojego biura w Kairze. Polski VI Oddział z siedzibą w Bari utworzył w różnych lokalizacjach punkty (określane mianem „placówek”), których zadaniem była obsługa polskich żołnierzy wcielonych do armii niemieckiej; punkty te znajdowały się w: Palaia-Yannitsou (Włochy), Goura w Koryntii (Grecja) oraz Tsouka w regionie Ftiotyda (Grecja). Obsługiwane przez Polaków placówki odgrywały kluczową rolę w procesie repatriacji i przesłuchań; cieszyły się pełnym poparciem brytyjskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych (Foreign Office) oraz Ministerstwa Wojny (War Office) i traktowano je priorytetowo.

Na wyspie Leros (operacja DODECANESE / RUBICON) stacjonował garnizon Wehrmachtu liczący około 5500 żołnierzy, w tym 800 Polaków wcielonych do służby. W rejonie Zerwasi odnotowano dużą skalę dezercji; ze względu na niskie morale poborowych – którzy w desperacji mieli nawet uciekać się do jedzenia psów – konieczna była ich pilna ewakuacja przez port w Pireusie. Ewakuacji wymagały również grupy w innych lokalizacjach: kilkaset osób w Attyce, 600 na Rodos (którzy chcieli walczyć z Niemcami), 200 w Janinie (Yannena), 40 na Korfu oraz 10 na Krecie. Wybrano trzech Polaków, którzy mieli zostać przerzuceni do Grecji i pełnić tam funkcję oficerów łącznikowych (PLO). Podporucznik Stanisław Lukas (występujący pod kryptonimem „Capt. Long”) odbył misję na Kretę do placówki „Stranger” w okresie od 11–12 września 1944 r. do 12 marca 1945 r., współpracując z Force 133 (sekcją SOE odpowiedzialną za Bałkany). W momencie jego przybycia Kreta została już niemal całkowicie ewakuowana przez Niemców, przez co jego działania związane z repatriacją Polaków wcielonych do Wehrmachtu były ograniczone; mimo to zdołał on przeprowadzić ewakuację 200 Polaków z Chanii oraz kilkuset z Attyki (TNA/ HS4 – 206; TNA/ HS9 – 948 – 5). Skala tych działań była tak duża, że ​​SOE wystąpiło o zwolnienie kapitana Longa (Lukasa) z obowiązków w polskim VI Oddziale Sztabu Naczelnego Wodza, aby mógł wesprzeć ewakuację prowadzoną z Chanii.

Operacja EDES trwała od 16 września do 13 grudnia 1944 r. (TNA/ HS4-207). Samolot (typu LAC) zrzucił kapitana Makowskiego (używającego kryptonimów „Benn”, „Andrzej 2”, „Tomek 2”) na plażę w rejonie wybrzeża Kastrosykia. Na miejscu znajdowało się 70 niemieckich jeńców wojennych oraz 8 dezerterów z Wehrmachtu (Polaków przymusowo wcielonych do armii), oczekujących na transport; zostali oni następnie skierowani do ośrodka M.E. 48 we Włoszech. Makowski został wysłany z misją do Paramythii wraz z porucznikiem Sisleyem i amerykańskim kapitanem A. Rogersem (z OSS) – prawdopodobnie w celu zbadania okoliczności masakry, do której doszło między 19 a 29 września 1943 roku. Choć w miejscowości Louros (położonej na południe od Paramythii) przebywało kilku dezerterów, pułkownik Tom Barnes polecił im nawiązanie kontaktu z 10. Dywizją Andartes pod dowództwem pułkownika Zervasa. Niemcy wycofali się z rejonu Paramythii, a także z Korfu, Igumenitsy, Janiny i Prewezy. Jego misja polegała na poszukiwaniu Polaków wcielonych do Wehrmachtu i organizowaniu ich repatriacji do Armii Andersa (TNA/ HS4 – 206) za pośrednictwem punktu repatriacyjnego w Salonikach, które świętowały wyzwolenie 2 listopada 1944 roku. Kolejne punkty repatriacyjne utworzono w Atenach i Patras, skąd żołnierzy kierowano do Włoch. Po przesłuchaniu w ośrodku M.I.C. (Maardi Interrogation Centre) w Kairze, żołnierze mieli przechodzić przeszkolenie w Palestynie. W październiku 1944 roku, po zachorowaniu na malarię, Makowski został skierowany na Korfu. 12 grudnia ewakuowano go do Kairu, gdzie dotarł 18 grudnia 1944 roku. Około 700 Polaków wcielono do 2. Korpusu Polskiego, podczas gdy kolejnych 400 wciąż pozostawało w szeregach Wehrmachtu na Krecie, Kos i Leros. Dalszych 200 zostało zatrzymanych przez władze greckie; o ich uwolnienie zabiegał w ateńskim poselstwie kapitan Soyker (TNA/ HS4-207).

Operację SPEARHEAD 1 zaplanowano w sierpniu 1943 roku (TNA-HS4/141). Zakładała ona przerzucenie polskiego oficera (kryptonim PLO), który miał dołączyć do zespołu WORKROOM 2 w celu przesłuchiwania i weryfikacji polskich dezerterów z Wehrmachtu, w tym osób współpracujących już z ruchem oporu (link: Wywiad Polski / Działania na Kontynencie). Do ich zadań należało gromadzenie danych wywiadowczych; w przypadku zwerbowania odpowiedniej liczby żołnierzy planowano również działania sabotażowe i propagandowe oraz rekrutację Polaków z Organizacji Todta w celu zwiększenia liczebności oddziałów. W brytyjskich kręgach istniały obawy dotyczące charakteru tych operacji oraz ich powiązań z polskimi strukturami – Oddziałem VI (kryptonim DAY) i Ministerstwem Spraw Wewnętrznych (kryptonim NIGHT). Wymagało to zapewnień ze strony płk. Mercika (kryptonim SUN), koordynującego polskie operacje z Kairu, że przedsięwzięcie jest wykonalne i zasadne.

W ramach operacji „Spearhead II” por. Stanisław Hołły (ps. „Kula”), oficer piechoty i cichociemny, został 13 września 1943 roku zrzucony na spadochronie w rejonie Kastanii w południowej Grecji. Brał udział w misji wywiadowczej wraz z ppłk. Jamesem (Hamishem) Torrance’em, doświadczonym oficerem operacyjnym. Początkowo „Kula” współpracował z brytyjskimi podoficerami w Bertuli, a następnie został skierowany do placówki w Larissie. Tam, do października 1944 roku, współdziałał z Makowskim, zajmując się m.in. werbowaniem dezerterów z Organizacji Todta oraz zbiegłych jeńców wojennych. Podczas pobytu w tym rejonie otrzymał informację o grupie 28 Polaków służących w oddziale ELAS o nazwie „Batalion Śmierci”, stacjonującym w Makrakomi (w odległości nieco ponad 120 km). ELAS nie wyraziło zgody na negocjacje w sprawie ich uwolnienia, więc „Kula” powrócił do Karpenissi, gdzie znajdowała się baza brytyjskich oficerów łącznikowych (BLO). Nie wiedział wówczas, że od Polaków służących w ELAS żądano udziału w greckiej wojnie domowej przeciwko organizacji EDES; odmówili oni wykonania rozkazu, w wyniku czego zostali rozbrojeni. Choć zamierzali dołączyć do grupy „Kuli”, ELAS postawiło im ultimatum: ewakuacja do Serbii, internowanie w Grecji do końca wojny albo walka w szeregach ELAS. Ostatecznie zdołali uciec i dołączyli do misji BLO. Raport sporządzony przez Władysława Malankowskiego (sygn. TNA/HS4-208) doprowadził do zmiany brytyjskiej polityki i podjęcia działań na rzecz jak najszybszej ewakuacji wszystkich Polaków, którym groziło śmiertelne niebezpieczeństwo. Negocjacje z ELAS zakończyły się powodzeniem, a proces ewakuacji sfinalizowano w połowie marca 1944 roku.

Sam „Kula” został wcześniej tymczasowo aresztowany i rozbrojony przez ELAS w miejscowości Gardiki. Po uwolnieniu udał się do Marmary z misją specjalną u boku oficerów BLO, a następnie przeszedł przez tereny kontrolowane przez ELAS do Veneto. Tam, 25 grudnia 1943 roku, został zabrany na pokład łodzi typu *caique* i przetransportowany do Smyrny. Z tego miasta udał się pociągiem do Aleppo, skąd poleciał do Kairu, lądując tam 3 stycznia 1944 roku (sygn. TNA/HS4-208). Wraz z Kulą ewakuowano polskiego Żyda, Aleksandra Quellera, który służył w kontyngencie palestyńskim i dostał się do niewoli niemieckiej. Jako zbieg wyróżnił się on biegłą znajomością języka greckiego, pełniąc funkcję tłumacza, i został rekomendowany do służby w Force 133 – jednostce, która oficjalnie nie przyjmowała w swoje szeregi Żydów (TNA/ HS4 – 208).

Skala repatriacji Polaków przez Ateny wymusiła skierowanie tam kolejnego oficera łącznikowego (PLO) – kapitana Kesa (por. Gerharda Sykory, znanego również jako Sanders) – w celu dowodzenia operacją od końca października 1944 roku; do jego zadań należało m.in. utworzenie kolejnego punktu operacyjnego w Patras. Jego misja zakończyła się 31 grudnia 1944 roku, a ewakuacja nastąpiła w styczniu 1945 roku.

W dniach 25–26 października 1944 roku podporucznik Antoni Zaleski (kpt. Anthony Glen / ps. „Giewont 2”, „Sten”), oficer piechoty, został desantowany w nieustalonym miejscu w Grecji. Na zlecenie Force 133 zajmował się on m.in. wyłapywaniem Polaków wcielonych do Wehrmachtu (TNA/ HS4 – 206) oraz organizowaniem szlaku kurierskiego do Bułgarii. Pod koniec października 1944 roku skierowano go do wsparcia oficera łącznikowego stacjonującego w Janinie (Ioannina), co wynikało z dużej liczby Polaków oczekujących na procedury ewakuacyjne. Do Kairu powrócił 9 grudnia 1944 roku.

Porucznik Tomasz Kurasiewicz realizował misję obejmującą rozpoznanie wywiadowcze oraz działania propagandowe. Zachowało się niewiele informacji na temat przebiegu jego misji.

Podporucznik Jerzy Lissowski (ps. „Capt. Fox”), oficer piechoty, wylądował 25 października 1944 roku w celu zorganizowania szlaków kurierskich oraz pomocy w repatriacji Polaków przebywających w rejonie Salonik.

Porucznik Jerzy Skolimowski (ps. „Capt. George Deen”, „George Skolly”), oficer artylerii, wylądował 14 września 1944 roku, by prowadzić działania wywiadowcze, kolportować materiały propagandowe i dokonywać aktów sabotażu na Krecie (TNA/ HS4 – 205). Do połowy listopada 1944 roku obecność polskich oficerów łącznikowych (PLO) w Grecji zachęciła Polaków przetrzymywanych przez grecką partyzantkę (ELAS) do ucieczki; wywołało to sprzeciw wobec obecności PLO w tym rejonie, co odbiło się na sytuacji Skolimowskiego (TNA/ HS4 – 207), gdyż ELAS odmawiała zgody na jakąkolwiek repatriację. W październiku 1944 roku Skolimowski przebywał w Lamii w środkowej Grecji i donosił, że wycofujące się wojska niemieckie blokują ruch cywilny przez linię frontu. Zauważył, że wiele statków wracało z Pireusu do Aleksandrii pustych, i sugerował wykorzystanie ich do transportu Polaków, zamiast odsyłania ich do Włoch. Do Kairu powrócił 9 grudnia 1944 roku.

Porucznik Jerzy Waletko (ps. „Bart”) wylądował w nocy z 5 na 6 maja 1944 roku z zadaniem rekrutacji poborowych oraz pracowników Organizacji Todt; w październiku 1944 roku działał w rejonie Trikali w północno-zachodniej Tesalii. Utrzymywał kontakty z 7. Brygadą partyzancką (andartów) i prowadził rozmowy z ELAS w sprawie zwolnienia Polaków działających w ich szeregach, jednak spotkał się z odmową. Operował w górzystym terenie wokół Triklino w północno-zachodniej Grecji; utrzymywał również kontakt z misją A.M.M. w Karditsie (zachodnia Tesalia), gdzie uniemożliwiono mu bezpośredni kontakt z Polakami, zmuszając do negocjacji za pośrednictwem łącznika, co okazało się trudne i przyniosło niewielkie rezultaty. Odnotowano również przypadki dezercji z niemieckiej 104. Dywizji, obejmujące 15 Polaków ewakuowanych z Agrinio, 25 z Arty i Prewezy oraz 50 osób z placówki przy sztabie organizacji EDES.

W październiku 1944 roku kapitan Lake (wraz z podporucznikiem Szantyrem) zajmował się sprawami obozów jenieckich na wyzwolonych terenach, a następnie został skierowany do Aten w celu nawiązania współpracy z Grekami i usprawnienia procesu zwalniania Polaków, których dalsza służba nie była już potrzebna (co nastąpiło na początku listopada 1944 roku).

Pod koniec października 1944 roku kierownictwo SOE uznało, że misja organizacji w Grecji dobiegła końca i że wszyscy polscy oficerowie łącznikowi (PLO) powinni powrócić do sztabu 3. Korpusu (3. Dywizji Strzelców Karpackich) w Kairze, by oczekiwać na dalsze rozkazy – jako że Force 133 nie potrzebowała już ich usług, a organizacja UNRRA, kierowana przez Amerykanina, pana Gerstensanga, zadeklarowała udostępnienie swoich zasobów na potrzeby ewakuacji i zakwaterowania Polaków (TNA/ HS4 – 206). Łączna liczba ewakuowanych Polaków według stanu na 12 stycznia 1945 roku przedstawiała się następująco:
Polacy przybyli do Włoch (Bari) – 700

Polacy w Grecji zatrzymani przez ELAS – 200

Jako jeńcy w szeregach Wehrmachtu na Krecie – 200

Jako jeńcy w szeregach Wehrmachtu na wyspach Kos i Leros – 200

Kapitan Sykora został wysoko oceniony za swoją rolę w kierowaniu ewakuacjami z Grecji (TNA/ HS4 – 207); przed powrotem do Wielkiej Brytanii w celu demobilizacji ożenił się z Egipcjanką, Nelly Kahil. Jego działania w Grecji spotkały się z dużym uznaniem ze strony SOE.

Henryk Biernacki (TNA/HS9-150-2) został zwerbowany 19 września 1943 roku w Grecji przez mjr. Briana Dillona – dowódcę stacji radiowej LILLIAN (TNA HS5-694) – jako polski oficer łącznikowy przy misji BOREALIS (nazwa pochodziła od typu radiostacji), stacjonującej w miejscowości Goura (obszar nr 5) na Peloponezie. Był on „ochotnikiem”, który zbiegł z Wehrmachtu. Innymi „ochotnikami” byli kpr. Leon Szczuka i szer. Kazimierz Szymański – obaj wcieleni przymusowo do Wehrmachtu; ich rola nie jest jasna, lecz prawdopodobnie zajmowali się pracami administracyjnymi i tłumaczeniami (TNA/ HS9-1437-1). W tamtym czasie organizacje EDAS i ELAS toczyły ze sobą wojnę domową. Lokalnie dowódca 16. Dywizji, gen. Tsamakos, sympatyzował z aliantami zachodnimi (Wielką Brytanią i USA) i współpracował z zespołem. W skład zespołu wchodzili: mjr Nevill, por. Walker, por. Campbell, sierż. Craven oraz sierż. Kent. Obsługę radiostacji stanowili sierż. Phillips i kpr. Thorn. Wysuniętą bazę w Tsoukka – pełniącą również funkcję ośrodka szkoleniowego w zakresie rozpoznania i sabotażu dla oddziałów partyzanckich (andartes) – obsługiwali sierż. Northover (z NZEF) oraz kpr. Mackay. Wszyscy oni zostali ewakuowani 31 lipca 1944 roku. Biernacki pełnił funkcję łącznika oraz pomocnika w stacji, zajmując się pracami administracyjnymi, a nie działaniami operacyjnymi, co potwierdzili George Astras i Miterakis. Mieczysław Cichocki (TNA/HS9-317-1) został przydzielony do misji KIRKSTONE (Obszar 3) w Grecji i zwerbowany przez mjr. Wingate’a jako „ochotnik” 12 listopada 1943 roku (TNA/HS5-694). Jako były żołnierz wcielony do Wehrmachtu pełnił prawdopodobnie funkcję tłumacza, gdyż w bazie w Roumeli przebywało jeszcze 20 innych Polaków wcielonych do Wehrmachtu, a sama placówka otwarcie dążyła do nakłaniania żołnierzy do przechodzenia na stronę aliantów lub dezercji. Wspierali ich również inni Polacy wcieleni do armii niemieckiej: kpr. Hynrik Urganski (TNA/HS9-1498-6), szer. Eugeniusz Dudek (TNA/HS9-454-1), kpr. Leon Szczuka, szer. Kazimierz Szymański (TNA/HS9-1437-8) oraz Stanisław Nawrocki (TNA/HS9-1088-4); wszyscy oni zostali zwerbowani wiosną 1944 roku i później przeniesieni do misji KIRKSTONE.

W skład misji KIRKSTONE wchodzili: mjr Mulgan, CSM Evans, mjr Foley oraz kaprale Curtis i Mackay (przeniesiony z misji BOREALIS). Misja miała charakter sabotażowo-rozpoznawczy i obejmowała ataki na obsadzone przez Niemców umocnienia, mosty i stacje kolejowe oraz szkolenie greckich komandosów (TNA/HS5-699). Zespół został ewakuowany 31 lipca 1944 roku. Odnotowano, że zarówno Biernacki, jak i Cichocki byli źle traktowani przez partyzantów z oddziałów Andartes – niemal jak jeńcy – a sama misja była kilkakrotnie atakowana przez siły ELAS.

Na czele misji BOREALIS stali mjr J. Ponder, por. Tomlinson oraz sierż. Craven. Przybyli oni do Kolokathii 18 kwietnia 1943 roku w ramach operacji łączności radiowej, po czym przemieścili się do Gardiki i Antoli, a następnie skierowali się w stronę Mavrolithari, gdzie dołączył do nich sierż. Weatherley. 26 sierpnia 1943 roku udali się do Lokrydy, gdzie dołączył do nich mjr Dickinson. Z miejscowości Kloonista zostali wyparci przez wojska włoskie. Unikając niemieckich garnizonów i patroli, dotarli do Attyki, gdzie spotkali się z płk. Sheppardem, kpt. MacIntyre’em, ppor. Mortonem oraz sierż. M. Broughem. Stamtąd planowali udać się do Aten, jednak niemiecki patrol zmusił ich do ukrywania się przez cztery miesiące w jaskini w pobliżu Attyki. 1 lipca mjr Ponder został schwytany przez Niemców w pobliżu Churki i trafił do niewoli. Jego greccy towarzysze zostali dotkliwie pobici, a Pondera przewieziono do więzienia Gestapo Averoff; po dwóch miesiącach trafił do obozu jenieckiego Dulag 135 pod Atenami, a następnie do Dulag 185 w Salonikach (TNA/ HS5-694).

Rumunia
W okresie międzywojennym Polska dostarczała Rumunii broń i samoloty, a oba państwa udzielały sobie wzajemnego wsparcia na arenie geopolitycznej (Hrenciuc, 2007). W obliczu szybkiego załamania się kampanii wrześniowej, spowodowanego niespodziewaną interwencją sowiecką (Kochanski, 2012; Zidaru, 2015), Rydz-Śmigły uznał, że utrzymanie tzw. przedmościa rumuńskiego jest niemożliwe. Wydał zatem rozkaz, by wszystkie jednostki znajdujące się na wschód od Wisły wycofały się na terytoria Węgier i Rumunii – państw w tamtym momencie neutralnych – w celu odtworzenia sił zbrojnych we Francji (Zaloga i Madaj, 1991). 17 września prezydent Polski Ignacy Mościcki wraz z towarzyszącymi mu osobami przekroczył granicę rumuńską, korzystając z zapewnionego bezpiecznego przejazdu do portu w Konstancy (Kochanski, 2012). Wielka Brytania i Francja nie podejmowały znaczących starań, by skłonić Rumunię do zwolnienia polskiego personelu wojskowego; część żołnierzy przetrzymywano w fatalnych warunkach w obozach internowania. Szacowano, że w Rumunii internowano 30 000 polskich żołnierzy i lotników, na Węgrzech – kolejne 40 000, a mniejsze grupy znalazły się na Litwie (13 800) i Łotwie (1300) (Zaloga i Madaj, 1991; Kochanski, 2012). W Rumunii przebywało również około 10 000 cywilnych uchodźców, rozmieszczonych w 36 ośrodkach prowincjonalnych (Kochanski, 2012); ostatecznie osoby te przeniosły się na Węgry lub na Bliski Wschód, a po wojnie nieliczne z nich wróciły do ​​Polski (Majewski, 2017). Naczelny Wódz, marszałek Edward Rydz-Śmigły, został internowany w miejscowości Dragoslavele, skąd zbiegł do Budapesztu pod przybranym nazwiskiem.

Na początku grudnia 1939 roku podjęto decyzję o utworzeniu w ramach „Akcji Południe” (Dubicki, 2005) placówki „R” (Roman), kierowanej przez ppłk. Tadeusza Skindera, której zadaniem było zapewnienie pewnej i bezpiecznej łączności z Polską. Placówka, z siedzibą w Bukareszcie i podległa Oddziałowi II, obejmowała kilka sekcji: wywiad (pod kierownictwem mjr. Józefa Bińkowskiego), kontrwywiad (mjr Stanisław Kuniczak) oraz sekcję zadań ogólnych (kpt. Stefan Konarski) (Dubicki, 2005). Tajny zespół łącznikowy, dowodzony przez ppłk. Ludwika Sadowskiego, ściśle współpracował z rumuńskim wywiadem i prawdopodobnie odpowiadał za działania sabotażowe. Z placówką „R” powiązane były komórki „Stasia” i „Cezar” (działające w Czerniowcach na Ukrainie i utrzymujące kontakt z Komendą Główną AK we Lwowie), obsługiwane przez około 50 kurierów regularnie przekraczających granicę (Dubicki, 2005). Placówka „R” stanowiła kluczowe ogniwo łączące AK, Londyn i SIS, umożliwiając wymianę informacji oraz zapewniając SIS wiedzę na temat potencjału politycznego, gospodarczego i militarnego Rumunii.

Placówka ściśle współpracowała z brytyjskim wywiadem wojskowym (MIR), a następnie z SOE (po przeniesieniu do tej organizacji kpt. Hazella i kpt. Burlanda); współpraca ta obejmowała przerzut broni, radiostacji i nitrogliceryny z Rumunii do Polski, a także transport personelu wywiadu wojskowego szlakami wykorzystywanymi przez kurierów (Dubicki, 2005). Opracowano również plan szeroko zakrojonego sabotażu, mającego na celu zablokowanie Dunaju i zakłócenie dostaw paliwa do Niemiec poprzez zatopienie w poprzek rzeki połączonych łańcuchami barek (Dubicki, 2005; Ogden, 2010).

Działalność placówki została przerwana w listopadzie 1940 roku, gdy władze rumuńskie – prowadzące pod rządami Żelaznej Gwardii i gen. Antonescu politykę antyaliancką i proniemiecką – wykryły skalę polskich działań na swoim terytorium, co wymusiło tajną ewakuację. Dopiero w połowie 1941 roku kpt. Bolesław Ziemiański, doświadczony oficer wywiadu, odtworzył sieć przy wsparciu Henryka Jagiełły i Mieczysława Karpińskiego (byłych funkcjonariuszy kontrwywiadu), korzystając z pomocy licznej polskiej społeczności w Rumunii (Dubicki, 2005). Choć działania sabotażowe wymierzone w śluzy i żeglugę w rejonie Żelaznych Wrót – polegające na minowaniu rzeki – spowodowały pewne szkody, zakłócenia były niewielkie ze względu na użycie zbyt małej ilości materiałów wybuchowych. Kolejną próbą aliantów była operacja „Hush Hush”, zakładająca wykorzystanie starego frachtowca SS Mardinian (pływającego pod banderą Panamy, z oddziałem Royal Marines na pokładzie i załogą z Królewskiej Marynarki Wojennej Australii) w ramach „misji w jedną stronę”, której celem był sabotaż w rejonie Żelaznych Wrót; przedsięwzięcie to również zakończyło się niepowodzeniem, gdy statek został zatrzymany przez rumuńskie służby celne w Giurgiu, a cała broń i amunicja – skonfiskowane (Ogden, 2010; Fazio, b.d.).

Ruch transportowy był monitorowany z dużą dokładnością, odkąd Maksymilian Osman – Polak mieszkający na Bukowinie – zdołał zatrudnić się w DDSG, austriackim towarzystwie żeglugi naddunajskiej, które regularnie raportowało o transportach wojsk, sprzętu i ropy naftowej. W latach 1941–1943 sieć Ziemiańskiego była wspierana przez drugą strukturę wywiadowczą. Kapitan Bronisław Eliaszewicz (ps. „Bruno Ortwin”) kierował komórką „Tandra”, natomiast drugą komórką – „Tulsa” – dowodził kapitan Ziemiański. Eliaszewicz działał pod przykrywką japońskiego attaché wojskowego; jego organizacja została później zinfiltrowana przez rumuński wywiad oraz Gestapo. Jakość gromadzonych informacji wywiadowczych – obejmujących dane o niemieckich i rumuńskich jednostkach wojskowych, stanie lotnisk, sile baterii przeciwlotniczych w rejonie Ploeszti oraz transporcie ropy – została wysoko oceniona przez SOE i SIS (Dubicki, 2000). Mimo aresztowań, agentom udało się przekazywać istotne informacje do Stambułu aż do 8 stycznia 1944 roku.

Polacy i SOE dostrzegli szansę na destabilizację bloku państw Osi w sytuacji, gdy Niemcy wywierali na marszałka Antonescu coraz większą presję, domagając się silniejszego zaangażowania w działania na froncie wschodnim – w tym skierowania tam 600 tysięcy żołnierzy oraz dalszego tłumienia opozycji politycznej (co miało miejsce od 1942 roku). Polacy nadal dostarczali wartościowe dane wywiadowcze, dotyczące m.in. obrony wybrzeża Morza Czarnego oraz wstępnych rozmów pokojowych między Sowietami a Rumunami. 23 sierpnia 1944 roku, w wyniku zamachu stanu przeprowadzonego przez króla Michała I, podjęto decyzję o zaprzestaniu wszelkich działań wojennych przeciwko aliantom. Sowieci, którzy zajęli już wcześniej Mołdawię, wykorzystali powstałą próżnię władzy, by okupować resztę Rumunii jako państwo wrogie. Podpisany 12 września 1944 roku rozejm narzucono na warunkach sowieckich, co skutkowało deportacją 160 tysięcy rumuńskich żołnierzy do ZSRR. Operacja „Autonomous” wpłynęła na działania polskich oddziałów, umożliwiając ewakuację części personelu do Włoch; jednakże zespół Ziemiańskiego został aresztowany przez Sowietów i uwięziony w Warszawie, a kapitanowie Bronisław Eliaszewicz i Bogusław Horodyński zostali wywiezieni do sowieckich łagrów (Dubicki, 2005). Pułkownik Wiesner z brytyjskiej misji starał się pomóc w ewakuacji pozostałych Polaków do Włoch, lecz Sowieci uzależnili udzielenie pomocy od przedstawienia raportu z dotychczasowych działań, a w wyniku aresztowania Ziemiańskiego bezpieczeństwo reszty zespołu zostało zagrożone. Operacja „Yardarm” stanowiła symboliczne zakończenie działań w Rumunii (Bennett, 2005).

Kierownictwo Operacji Specjalnych (SOE)
Po buncie legionistów i objęciu władzy przez sprzyjającego Osi marszałka Iona Antonescu (21–23 stycznia 1941 r.) personel misji SOE w Bukareszcie w dużej mierze ewakuował się wraz z misją dyplomatyczną. Choć utrzymywano ograniczoną łączność radiową za pośrednictwem radiostacji pozostawionej w domu księcia Stirbeya (teścia Eddiego Boxshalla, kierującego sekcją SOE w Londynie), głównym kontaktem w kręgach ruchu oporu był Iuliu Maniu, przywódca Partii Chłopskiej (Foot, 1990; Haynes, 2019; West, 2019; Zidaru, 2020b); okazywało się jednak, że miał on trudności z realizacją jakichkolwiek proponowanych działań (Foot, 1990). Analiza działalności sekcji rumuńskiej przeprowadzona przez Foota wskazuje, że wewnętrzne spory w strukturach SOE – najpierw w Kairze, a następnie w Bari – negatywnie wpływały na skuteczność operacji.

Misją RANJI dowodził mjr David Russel, któremu towarzyszył operator radiowy Nicolae Turcanu; zespół został zrzucony w Rumunii 15 czerwca 1943 roku w celu nawiązania łączności z Maniu. Według doniesień Russel został zamordowany dla posiadanych złotych monet (Zidaru, 2020a). 9 listopada Maniu wystąpił z prośbą o umożliwienie wyjazdu z Rumunii specjalnemu wysłannikowi (co było podyktowane zmianami politycznymi); zgodę wydano po konsultacjach Londynu z Sowietami i Amerykanami, co przyspieszyło konieczność realizacji operacji AUTONOMOUS (Zidaru, 2020a).

Operacja AUTONOMOUS, dowodzona przez Gardyne’a de Chastelaina (byłego szefa SOE w Stambule), została przerwana 22 listopada 1943 roku, gdy załoga samolotu Liberator nie zdołała odnaleźć strefy zrzutu w Albanii i utraciła sygnał, kończąc lot nad Adriatykiem z powodu wyczerpania paliwa (West, 2019). Druga próba, podjęta w dniach 21–22 grudnia 1943 roku, zakończyła się niepowodzeniem, gdy zespół został aresztowany przez miejscowych żandarmów, zanim zdołał nawiązać kontakt z RANJI (Ogden, 2010; West, 2019; Zidaru, 2020a). Grupę przekazano Abwehrze w Bukareszcie i wykorzystano do celów propagandowych, by skompromitować Brytyjczyków; rozpowszechniano bowiem wersję, jakoby zespół wysłano w celu wynegocjowania separatystycznego pokoju z marszałkiem Antonescu, co jednocześnie drażniło stronę sowiecką (West, 2019; Zidaru, 2020a).

Sytuacja polityczna dodatkowo się skomplikowała, gdy do Kairu przybył książę Barbu Știrbey, by potajemnie negocjować zawieszenie broni (West, 2019), a sowiecka ofensywa jassko-kiszyniowska (22–30 sierpnia 1944 r.), mająca na celu wkroczenie do Besarabii, wywarła na Rumunię silną presję, by zerwała sojusz z państwami Osi (Zidaru, 2020a i 2020b). Nieudany zamach stanu przeprowadzony 23 sierpnia 1944 roku przez króla Michała I oraz klęska armii niemieckiej i rumuńskiej w starciu z siłami sowieckimi stanowiły druzgocący cios, porównywalny do niemieckiej porażki pod Stalingradem. W obliczu marszu ponad miliona żołnierzy sowieckich na wschód, w kierunku Bukaresztu, brytyjska inwazja na Rumunię przez Grecję stała się mało prawdopodobna; alianci bowiem potajemnie uzgodnili już, że Rumunia znajdzie się w sowieckiej strefie wpływów, co sprawiło, że SOE straciło zainteresowanie dalszymi operacjami (Zidaru, 2020a).

Indyk
Neutralność Turcji stanowiła dogodny szlak dla wymiany informacji wywiadowczych oraz przemieszczania się misji, uchodźców i zbiegłych żołnierzy. Stambuł określano mianem „stolicy wywiadu” (Bennett, 2005), gdyż większość tamtejszych konsulatów i delegacji angażowała się w działalność wywiadowczą. Polski wywiad prowadził tam działania jeszcze przed wybuchem wojny (Ciechanowski i Dubicki, 2005). Polacy dostrzegali ścisłą współpracę między brytyjskim SIS a wywiadem tureckim, uznając ją za bardziej efektywną od własnych działań (Bennett, 2005) – stan ten utrzymywał się do listopada 1943 roku, kiedy to przybył płk Sadowski, by koordynować wszystkie polskie siatki wywiadowcze w Turcji. Komórka wywiadowcza nr 3 oraz inne placówki w Stambule podlegały od lata 1940 roku stacji „T” w Jerozolimie; początkowo kierował nią kpt. Jerzy Fryzendorf z Oddziału II (ps. „Kresowiak”), a później wielokrotnie zmieniano jej dowództwo. Do znaczących sukcesów komórki nr 3 należało złamanie szyfrów używanych w korespondencji wychodzącej z konsulatu niemieckiego (Ciechanowski i Dubicki, 2005).

Utworzono również niezależną placówkę „Bałk” pod dowództwem mjr. Piechowiaka, której zadaniem było przeciwdziałanie niemieckim działaniom infiltracyjnym – polegającym m.in. na przenikaniu agentów do polskich sił zbrojnych lub podszywaniu się pod członków organizacji podziemnych w celu dokonywania aktów sabotażu pod maską uciekinierów (Ciechanowski i Dubicki, 2005). Dzięki działaniom tej placówki, po przesłuchaniach i weryfikacji informacji z Armią Krajową (AK) w Warszawie i Londynie, zidentyfikowano następujących agentów: Ryszarda Mączyńskiego, Tadeusza Dębnickiego, Bronisława Biernackiego, Mieczysława Bratkowskiego, Stanisława Swedkowicza oraz Jana van der Linde (Ciechanowski i Dubicki, 2005). W przypadku Jana van der Linde ustalono, że nie był on pochodzenia holenderskiego, a sam podawał, iż współpracował z organizacją „Miecz i Pług”. Niestety, podczas służby w Warszawie Hans Merz aresztował płk. Janusza Albrechta, szefa sztabu AK; postać ta była znana zarówno AK, jak i później SOE (Ciechanowski i Dubicki, 2005).

Włochy
Działania sekcji E/UP oraz Biura VI nie ograniczały się jedynie do Bałkanów czy operacji z wykorzystaniem feluk, prowadzonych z bazy na Gibraltarze. Po inwazji na kontynent we wrześniu 1943 roku, operacje SOE we Włoszech splotły się z wewnętrznym konfliktem między włoskimi komunistami a ugrupowaniami partyzanckimi – takimi jak brygada „Giustizia e Libertà” (Sprawiedliwość i Wolność) – działającymi w północnych Włoszech. Działania SOE dzieliły się na trzy główne kategorie, obejmujące m.in. ataki partyzanckie na niemiecki i włoski personel faszystowski oraz na linie zaopatrzeniowe.

Baza operacyjna polskich sił specjalnych w tym regionie mieściła się w Brindisi od początku stycznia 1944 roku, kiedy to stacjonowanie tam rozpoczęła 1586. Eskadra do Zadań Specjalnych (1586 Special Duties Flight). Jednostka ta odegrała kluczową rolę w Powstaniu Warszawskim (Cynk, 1998; Rogalski, 2022) i działała w ścisłej współpracy ze 148. Eskadrą RAF, co pozwalało na skuteczne prowadzenie operacji nad Polską, Czechosłowacją, Węgrami, Włochami i Bałkanami. Bazy koncentrowały się głównie na szkoleniu oraz przygotowywaniu operacji specjalnych kierowanych do Polski, choć obejmowały również działania na Bałkanach. Obiekt podlegał placówce przygotowania ładunków lotniczych ME 57 (ME 57 Air Preparation Facility), przy czym Polacy – przed przeniesieniem bazy do Foggii – korzystali z własnych punktów pakowania ładunków do zrzutów, zamiast używać infrastruktury w „Paradise Camp” (TNA/HS4-184; Rogalski, 2022). Łączność radiową obsługiwano z Latiano, a wielu „Cichociemnych” odbywało szkolenia (w ramach operacji IMPUDENT / Baza nr 10) w Ostuni, w tym trening spadochronowy w San Vito dei Normanni, położonym zaledwie 13 km od Brindisi. Szkolenie paramilitarne prowadzono w Castello di Santo Stefano, gdzie na potrzeby jednostki wykorzystywano kompleks zarekwirowanych budynków (Stafford, 2011). Działali oni równolegle z SOE, podlegając ppłk. Threlfallowi w dowództwie Special Operations Mediterranean (H.Q.S.O.(M)) w Monopoli, skąd koordynowano również operacje dotyczące Czechosłowacji. Później utworzono placówki w Sienie (Gregory, 2022), a następnie w Ankonie (TNA/ HS6/ 776). Intensywność działań SOE latem 1944 roku nadmiernie obciążyła dostępne zasoby, co wymusiło sprowadzenie dodatkowego personelu z Kairu (TNA/ HS6/ 776). Ograniczyło to skalę zrzutów broni dla oficerów łącznikowych (BLO) i partyzantów w północnych Włoszech – zrealizowano jedynie 41% planowanych operacji zrzutowych, co ograniczyło możliwości taktyczne w tym regionie, mimo że poselstwo w Bernie dostarczało cennych informacji wywiadowczych na temat włoskiej partyzantki działającej w rejonie granicy szwajcarskiej. Skutkowało to koniecznością większego polegania na OSS oraz na personelu z jednostki Force 139.

Polska operacja nosiła kryptonim Force 139 (TORMENT). VI Oddział (Baza 11) w Brindisi (Garliński, 1969) działał pod dowództwem ppłk. Mariana Dorotycza-Malewicza (ps. „Richard Hańcza”). Jednostka ta cieszyła się pewną niezależnością od brytyjskich działań SOE, co prowadziło do pewnych „tarć” na tle zasobów i logistyki lotów do Polski, mających na celu wsparcie Armii Krajowej i powstania warszawskiego (TNA/ HS4-184; TNA HS6/ 776; Garliński, 1969). Po zawieszeniu broni we Włoszech rola SOE uległa zmianie, gdyż działania polityczne stały się zbędne. Pod koniec lutego 1945 roku ograniczono polskie misje zachęcające do masowej dezercji żołnierzy polskich i czeskich wcielonych do Wehrmachtu – powodem był brak środków na ich przyjęcie i zakwaterowanie (TNA/ HS6-766), co nastąpiło po buncie całej dywizji czeskiej (prawdopodobnie *Vládní Vojsko*), która zaczęła atakować oddziały niemieckie, a następnie została skierowana pod dowództwo 15. Armii. …grupa mająca przeniknąć przez linię frontu. Oddział VI przekazał zadania związane z działalnością dywersyjną Polskiemu II Korpusowi, a dowodzenie nimi objął pułkownik Władysław Michniewicz, szef wywiadu tego korpusu.

Baza SOE o kryptonimie „Massingham”, mieszcząca się w ośrodku Club des Pins w Sidi Ferruch na wybrzeżu Algierii, stanowiła we wczesnej fazie wojny punkt wypadowy dla operacji prowadzonych na terenie Francji, Włoch i Półwyspu Iberyjskiego. Utworzono również wysuniętą bazę „Maryland” – początkowo w Brindisi, a następnie przeniesioną do Monopoli w miarę postępów aliantów w głąb Półwyspu Apenińskiego (Ogden, 2011; Tudor, 2011). Siły 139 (Force 139) / grupa „Torment” zachowały niezależność od działań SOE przez cały okres kampanii włoskiej, mimo że personel PLO był przydzielany do misji SOE, a sama organizacja SOE – z powodu braków kadrowych – dążyła do włączenia Polaków do własnych operacji (TNA/ HS6-766).

W dniach 3–4 lipca 1944 roku podporucznik armii brytyjskiej Aleksander Ihnatowicz-Świat (ps. „Turbina”, „Słonka”, „Ataman”) został zrzucony na spadochronie w północnych Włoszech. Wraz z trzema włoskimi spadochroniarzami ze 185. Batalionu Komandosów miał przygotować odpowiednie lądowisko dla tego batalionu; operację tę jednak odwołano z powodu dużego ryzyka wykrycia przez siły naziemne w pobliżu. Oficer zniszczył trzy niemieckie czołgi, po czym został ewakuowany samolotem typu Lysander. Następnie, w dniach 5–6 października 1944 roku, ponownie zrzucono go w północnych Włoszech z zadaniem nawiązania kontaktu z Kozakami wcielonymi do Wehrmachtu i skierowanymi do działań antypartyzanckich, a także nakłonienia ich do dezercji. Podczas tej misji szkolił lokalnych partyzantów w posługiwaniu się materiałami wybuchowymi, wysadził dwa mosty i uszkodził mniejsze przeprawy rzeczne. W styczniu 1945 roku, w trudnych warunkach zimowych, przekroczył linię frontu, gdy oddziały partyzanckie zawiesiły działania na okres zimy.

W dniach 29–30 marca 1945 roku Aleksander Ihnatowicz-Świat został ponownie zrzucony w północnych Włoszech, w pobliżu Bielli (stolicy Piemontu), aby dołączyć do stacjonującej tam brytyjskiej misji w ramach operacji „Cherokee”. Jego zadaniem było nakłanianie do dezercji Polaków wcielonych do Wehrmachtu i Organizacji Todta. W trakcie tej misji wysadził w powietrze siedem czołgów typu Tiger w Dolinie Aosty; w maju 1945 roku zakończył służbę w ramach misji brytyjskiej, a 24 lipca 1945 roku powrócił do Wielkiej Brytanii w celu demobilizacji. Po wojnie pełnił różne funkcje jako specjalista ds. uzbrojenia (brał udział w pracach nad pistoletem maszynowym MCEM-6) oraz inspektor współpracujący z CIA w Pakistanie. Po odejściu z armii brytyjskiej znalazł się w rejonie wojny domowej w Katandze, gdzie został aresztowany przez siły ONZ, a następnie zwolniony w 1964 roku.

Kapitan Walter Burns (Władsław Buryn, Komar) były instruktor spadochronowy i Cichociemni (odznaka nr 0511) dołączył do misji SOE do Bielli, która została zrzucona na spadochronie w dniach 17-18 listopada 1944 r. w operacji CHEROKEE, mającej na celu załagodzenie konfliktu polityczno-wojskowego pomiędzy różnymi oddziałami partyzanckimi a komunistami w północnym Piemoncie. Zespół brytyjski składał się z majora Alastaira Macdonalda, kapitana Jima Bella, kapitana Patricka Amoore (tłumacz) i kpr. Tony Birch (operator W/T). Zespół został wypożyczony ze 101. Sił Specjalnych, których zadaniem było stawienie czoła akcjom kontrpartyzanckim Wehrmachtu, wrogich partyzantów i informatorów.

Kapitan Burns był pierwotnie „wyznaczony” do operacji jako OWP w Grecji przez VI Biuro w Kairze w celu repatriacji Polaków wcielonych do Wehrmachtu (TNA/HS4-205) w ramach Force 142. Na początku listopada 1944 roku został odprawiony przez Caique do misji do Simi, Rodos i Chios w związku z działalnością wywrotową, która w połowie miesiąca została odwołana i przemianował nową operację, częściowo ze względu na przeszacowanie liczby poborowych w Grecji i na wyspach. Pod koniec listopada 1944 r. Włochy stały się priorytetem w zakresie działalności wywrotowej i repatriacji poborowych Polaków, których było około 500. Burns został zrzucony na spadochronach do Bielli 19 grudnia 1944 r., aby dołączyć do CHEROKEE i pełnić funkcję OWP w celu werbowania dezerterujących Polaków z Wehrmachtu, sabotażu i rozwijania szlaków kurierskich do Szwajcarii i południowej Francji. W styczniu 1945 wyjechał do Aosty i Gressoney La Trinité u podnóża Mont Rosa, gdzie spotkał się z włoskimi partyzantami „Independent-Baderi”. Po powrocie na obszary kontrolowane przez misję CHEROKEE musiał unikać ataków kontrpartyzantek. Rozpowszechniane ulotki propagandowe przyniosły pewien sukces w dezercjach, które przyłączyły się do niego i Aleksandra Ihnatowicza-Świata, który był przywiązany do partyzantów „Giustizia e Libertà” w Bielli i stworzył w Weronie stację przyjmującą dla repatriacji Polaków.

25 lutego 1945 roku jego misją było opracowanie szlaku kurierskiego przez Acceglio, Strambino, Romano, San Giorgio Canavese, Castellamonte, Cuorgnè, dolinę rzeki Orca, Locana i Val-d’Isere. Był podpułkownikiem w Force 139 i pełnił funkcję dowódcy Alianckiej Szkoły Spadochronowej w Brindisi, która nadal poszukiwała działań operacyjnych w końcowych fazach wojny. Na tym etapie wojny wojska polskie wkroczyły do ​​Montecchio w Umbrii, a wojska kanadyjskie wkroczyły do ​​Rawenny, wypychając Niemców z powrotem w kierunku Bolonii, a obie armie przekroczyły rzekę Senio na południe od Bolonii. Kiedy Burns z przewodnikiem wspinał się w kierunku Val-d’Isere, musieli unikać patroli przeciw partyzantom i zostali złapani przez burzę śnieżną z niewystarczającym sprzętem do wspinaczki. Cierpiący na odmrożenia Burns został odebrany przez majora Hamiltona z Sił Specjalnych nr 1 przy pomocy porucznika Jimineza z OSS, którego spotkał w hotelu „La Chaumière” (nadal działającym jako schronisko na zboczu góry) w Tignes 8 marca 1945 r. Z powodu nieporozumień transport na leczenie nie doszedł do skutku, więc Burnsa przewieziono saniami do Tignes, gdzie miała ich spotkać ambulans z Grenoble. Miał go przewieźć do Bourg St. Maurice, które później zmieniono na Albertville. Niestety, ambulans uległ wypadkowi, w wyniku którego Burns doznał poważnych obrażeń i został przewieziony do szpitala FFI w Aix Les Bains (TNA/HS9-243-5). Był operowany z powodu złamań i amputowano mu wszystkie palce prawej stopy. W szpitalu przekazał tajne dokumenty i pieniądze, po czym 31 lipca 1945 roku został zwolniony i przeniesiony do Ankony w celu dalszej operacji rąk. 29 stycznia 1946 opuścił Włochy z Rzymu i udał się do Londynu, gdzie, jak się przypuszcza, został przesłuchany zarówno przez VI Biuro Polskie, jak i wywiad brytyjski.

Wiadomo, że udał się z operacjami do Polski, aby pomóc WiN i odnaleźć mieszkającą pod Rzeszowem żonę Józefę i córkę Teresę. Trafił pod podejrzenia UB, wrócił do Londynu, a w 1946 wyemigrował do Nowego Jorku.

Następstwa operacji na Bałkanach (Posłowie)
Podpułkownik Marian Dorotycz-Malewicz zarządzał specjalnym funduszem przeznaczonym na działania we Włoszech, korzystając ze środków wywiezionych z kraju w momencie wybuchu wojny. Fundusz Obrony Narodowej (FON) utworzono w kwietniu 1936 roku w celu dozbrojenia polskich sił zbrojnych dzięki dobrowolnym datkom społecznym (Borkowska, 2023). Na potrzeby operacji włoskiej – w tym finansowania zaopatrzenia dla Armii Krajowej (AK) i „Cichociemnych” oraz wspierania działań konspiracyjnych – przeznaczono około 8 milionów dolarów. Środki te ukrywano w ośrodku szkolenia łączności, aby uniemożliwić stronie brytyjskiej uzyskanie do nich dostępu, zwłaszcza w kontekście likwidacji operacji we Włoszech, z których większość funduszy pozostała w polskich rękach (TNA/ HS4-154). Około 80 oficerów i 200 żołnierzy szeregowych miało zostać przeniesionych do nowo tworzonej 4. Dywizji Polskiej (TNA/HS4-154), natomiast bazę szkoleniową łączności przekierowano na potrzeby szkolenia personelu 2. Korpusu Polskiego (TNA/ HS4-184). W kwietniu 1945 roku Brytyjczycy wyrazili zaniepokojenie faktem, że z rzymskiej bazy kierowanej przez ppłk. Mariana Dorotycza-Malewicza (ps. „Richard Hańcza”) (TNA/ HS4-184) prowadzono tajną łączność z Polską – pod przykrywką szkolenia personelu dla 2. Korpusu. Mimo obaw Brytyjczyków, że może to wywołać niezadowolenie Sowietów, w raporcie ze stycznia 1945 roku sugerowano „przymknięcie oka” na ten problem; dostrzegano bowiem potencjalne korzyści na przyszłość, wynikające z wczesnego rozpoznania nadchodzącej „zimnej wojny”, pomimo ówczesnych uwarunkowań politycznych.

Wykaz środków finansowych przekazanych do Polski z baz we Włoszech znajduje się w dokumentach TNA/ HS4-184; jest on jednak niekompletny, ponieważ Oddział VI odmówił ujawnienia kwoty przesłanej do AK za pośrednictwem polskiego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych z ośrodka w Latiano. Gdy szczegóły ustaleń z Jałty oraz spór o linię Curzona stały się powszechnie znane, Rząd na Uchodźstwie nie chciał, by nowo uznany reżim komunistyczny przejął kontrolę nad funduszem. Kwota 5 milionów dolarów miała zostać odesłana do Wielkiej Brytanii, jednak wewnętrzna walka o dysponowanie pozostałymi środkami skłoniła generała Andersa do przekazania części z nich 1. Dywizji Pancernej („Czarnym Diabłom”) generała Maczka, stacjonującej w Niemczech. W związku z uwolnieniem generała Tadeusza Bora-Komorowskiego z oflagu Colditz oraz planowanym wycofaniem polskich sił zbrojnych z Włoch, podpułkownik Marian Dorotyz-Malewicz otrzymał polecenie ukrycia miliona dolarów w klasztorze zakonu Fatebenefratelli na wyspie Tiberina w centrum Rzymu (Borkowska, 2023), gdzie przeniesiono polską bazę o kryptonimie „Niebo”. 4 sierpnia 1945 roku środki załadowano na ciężarówki i ukryto w klasztorze, zapewniając ścisłą ochronę i nadzór. W październiku 1945 roku oficerowie wywiadu 2. Korpusu przejęli te fundusze. 9 października 1945 roku polscy oficerowie wywiadu wkroczyli do mieszkania pułkownika Dorotyza-Malewicza przy Via della Fonte di Fauno; pułkownik – jak podano – postrzelił się przed aresztowaniem, a następnie zmarł w 104. Brytyjskim Szpitalu Wojskowym w Rzymie. Okoliczności śmierci Dorotyza-Malewicza do dziś budzą wątpliwości i kontrowersje. Środki z funduszu FON przekazano nowo uznanej komunistycznej ambasadzie Polski w Londynie, wbrew woli Rządu na Uchodźstwie. Złoto przechowywane przez Bank Anglii, wyceniane na 4 miliardy funtów (100 ton), zostało potajemnie sprowadzone do kraju na przełomie listopada i grudnia 2019 roku – wcześniej, w 2014 roku, repatriowano rezerwy złota przechowywane we Francji.

Kluczowe postacie – gen. Stanisław Tatar, płk Marian Utnik oraz Stanisław Nowicki (znani również jako „Komitet Trzech”) – zostały uwięzione oraz pozbawione praw obywatelskich i majątku w wyniku „procesu generałów” w 1951 roku. Należeli oni do konspiracyjnej grupy „Hel”, która wykorzystywała zlikwidowane aktywa VI Oddziału (Fundacja „Drawa”) do wspierania podziemnej działalności organizacji „NIE”, a później WiN (Koreś, 2020); część środków została przy tym prawdopodobnie skradziona w trakcie transportu przez polskie komunistyczne służby bezpieczeństwa. Pozostałe osoby objęte sprawą (określaną niekiedy mianem procesów pobocznych) – w tym generałowie Jerzy Kirchmayer, Stefan Mossor i Franciszek Herman, płk Marian Jurecki, mjr Władysław Roman, kmdr ppor. Szczepan Wacek oraz Józef Kuropieska – stanęły przed sądem wojskowym w ramach sfingowanego procesu (Borkowska, 2023); skazano je na kary więzienia i poddano torturom, a ich współtowarzyszy konspiracji rozstrzelano w więzieniu mokotowskim w 1951 roku.

W listopadzie 1981 roku kwestia losów środków zgromadzonych w ramach FON (Funduszu Obrony Narodowej) stała się przedmiotem publicznej debaty i wątpliwości. Przeprowadzone po 1989 roku przez Najwyższą Izbę Kontroli dochodzenie w sprawie afery FON umorzono z powodu „braku dowodów”; dopiero w 2006 roku komisja nadzorująca likwidację Wojskowych Służb Informacyjnych odnalazła w sejfach ukryte kosztowności i dzieła sztuki, które następnie przekazano wybranym placówkom, takim jak Zamek Królewski w Warszawie, udostępniając je zwiedzającym. Losy złota i walut obcych do dziś pozostają tajemnicą godną teorii spiskowej.

28 marca 1944 roku przedstawiciel sekcji EU/P spotkał się z trzema oficerami z dowództwa polskiego VI Oddziału (odpowiedzialnego za łączność z krajem), aby omówić wygaszanie działań w Jugosławii (TNA/HS4-234) i Albanii. Kwestie do rozwiązania miały zarówno charakter polityczny, jak i strategiczny, gdyż u boku sił czetników Mihailovicia działało kilka polskich grup, liczących łącznie około 150 osób. Grupy te składały się z dezerterów z Wehrmachtu, zbiegłych jeńców wojennych oraz osób przymusowo wcielonych do pracy. Od listopada 1943 roku Mihailović utrzymywał, że oddziały te podlegają lokalnym dowódcom czetnickim, choć istnieją dowody wskazujące na ich częściową niezależność – wynikającą m.in. z obecności w terenie brytyjskich oficerów łącznikowych (BLO), którzy zajmowali się kwestiami punktów ewakuacyjnych na wybrzeżu. Nieuzbrojeni Polacy próbujący wydostać się z kraju byli narażeni na niebezpieczeństwo ze strony innych lokalnych oddziałów partyzanckich oraz niedobitków Wehrmachtu. Brygadier Armstrong, któremu powierzono zadanie wsparcia ewakuacji, obawiał się związanego z tym ryzyka. Sytuacja była delikatna. Gdy 3 marca 1944 roku grupa 34 Polaków próbowała opuścić Rudno wraz z brygadierem Armstrongiem, czetnicy zagrodzili im drogę i zagrozili zastrzeleniem (TNA/HS4-209); sytuację udało się opanować dopiero dzięki osobistej interwencji Mihailovicia.

Polski oficer łącznikowy (PLO) o pseudonimie „Link” – któremu towarzyszył Djurić – zgłosił się na ochotnika, by pozostać na miejscu wraz z operatorem radiowym utrzymującym łączność z Kairem i zaplanować punkty odbioru ewakuowanych osób. Wycofanie Polaków stanowiłoby dla Mihailovicia również sygnał, że bezpośrednie powiązania między SOE a polskimi władzami (EU/P) zostały zerwane, a rolę tę przejęło Foreign Office. Do stycznia 1944 roku priorytetem stała się ewakuacja Polaków do Włoch; w działania te zaangażował się kapitan Miko z Oddziału VI (TNA/HS4-208).
Góry Homolje we wschodniej Serbii: 85 ludzi

Prisztina w Kosowie: pod dowództwem Djuricia; liczebność nieodnotowana

Góry Golija koło Raški w południowo-zachodniej Serbii: 60 ludzi

Prijedor: około 2000 włoskich i polskich robotników przymusowych

Priboj: 100 ludzi pod dowództwem Cveticia

Zapewnienie sprawnego funkcjonowania placówek i komórek VI Oddziału wymagało od zaangażowanego personelu odpowiednich umiejętności i wielkiego oddania sprawie. O ile obsługą kurierów zajmował się referat „A”, o tyle personel terenowy musiał mierzyć się z koniecznością częstych zmian lokalizacji i zmiennymi warunkami w terenie, niezależnie od wyznaczonych zadań i struktur organizacyjnych (Pepłoński i Ciechanowski, 2005). W tych okolicznościach II Oddział zdołał pozyskać i przekazać do SOE ogromne ilości wartościowych informacji wywiadowczych, pochodzących z Rumunii, Albanii, Węgier, Szwecji, Turcji, Francji, Szwajcarii, Portugalii i Włoch. Kanałem komunikacji była droga prowadząca przez płk. Gano do szefa SOE, Colina Gubbinsa – zdecydowanego zwolennika sprawy polskiej. Brytyjskie wsparcie finansowe przyniosło Polakom wymierne korzyści, umożliwiając rozbudowę sieci wywiadowczych oraz przerzut „Cichociemnych” na skalę niespotykaną wcześniej w czasie wojny.

Z drugiej strony SOE realizowało również inne zadania, co być może komplikowało ocenę skuteczności działań na Bałkanach, gdzie wzajemna niechęć między SOE a SIS negatywnie wpływała na efektywność brytyjskiego zaangażowania w tym regionie (West, 2019). Choć istnieją dowody na to, że osoby sympatyzujące z komunizmem wywierały wpływ na podejmowane decyzje (Foot, 1990; Hibbert, 2001; Bailey, 2006; West, 2019), nie podważyło to strategicznego planowania SOE w odniesieniu do poszczególnych krajów. Przejawy nieszczerości czy też – jak w przypadku Jugosławii – sytuacja cechująca się chaosem i sprzecznymi działaniami (Barker, 1976), wynikały z braku zrozumienia specyfiki regionu i niedostatecznej wiedzy o lokalnych uwarunkowaniach w okresie poprzedzającym rozpoczęcie misji terenowych. Istnieją dowody wskazujące na niedostosowanie konwencjonalnego myślenia wojskowego do realiów wojny partyzanckiej. Świadczy o tym szczegółowy raport Hudsona (TNA/PRO/ HS9/758/1), który rzucał jasne światło na sytuację geopolityczną, z jaką przyszło mu się mierzyć. Choć określano go mianem „trudnego oficera”, opinia ta nie oddaje ogromu wyzwań, przed jakimi stawali uczestnicy tych misji, zrzucani na obszary działań przy skąpych informacjach z odpraw i perspektywie niepewnego wsparcia logistycznego. W Albanii brak zrozumienia lokalnej sytuacji geopolitycznej oraz wyraźny brak zainteresowania sprawą nacjonalistyczną sprawiły, że nacjonaliści powstrzymali się od stawiania oporu (Bailey, 2006).

W przypadku Grecji skutkiem przedwojennych uwarunkowań politycznych była bierna postawa wyższych rangą oficerów (Petrov, 2009). Nieaktywna i budząca nieufność armia partyzancka (Foot, 1990) stanowiła zagrożenie zarówno dla prowadzonych działań, jak i dla procesu opracowywania strategii dla kraju. Aktywne oddziały partyzanckie, ukrywające się w górach, składały się z republikanów. Inwazja na Grecję zaskoczyła SOE, a brak inwencji u agentów terenowych utrudniał skuteczne prowadzenie działań (Foot, 1999). W wyniku niespójnego podejścia SOE związało się z lewicą; istnieją też dowody na wpływ NKWD na wspieraną przez komunistów organizację ELAS – największą armię partyzancką (Foot, 1999) – co pozostawiało SOE niewielkie pole manewru.

Działania na Bałkanach stanowiły jedno z najtrudniejszych zadań, jakich w czasie wojny podjęły się SOE oraz Polacy. Uczestnicy misji SOE musieli mierzyć się z głodem, denuncjacją, próbami zamachów na ich życie, obławami wymierzonymi w partyzantów oraz nieregularnymi dostawami zaopatrzenia, nie wspominając o surowych warunkach terenowych, w jakich przyszło im działać. Powojenne relacje uczestników pozwalają nieco lepiej zrozumieć realia ich życia oraz zagrożenia, z jakimi się zmagali. Osoby kierowane do tych zadań wniosły istotny wkład w wysiłek wojenny, nawet jeśli ich działania niekiedy sprawiały wrażenie nieskutecznych. Brak wiedzy i zrozumienia lokalnej sytuacji geopolitycznej od samego początku narażał te misje na niepowodzenie; należy zatem docenić zaangażowanie ich uczestników oraz więzi, jakie nawiązali oni z partyzantami.