The Holy Cross Brigade

Table of Contents

Brygada Świętokrzyska

A red and white horizontal bicolour flag with a black and white emblem featuring an eagle and the letters N, S, and Z in a cross shape at the centre.

Introduction:

The Holy Cross Mountain Brigade has remained contentious since its formation on 11^th August 1944 on the Lasocin estate, Opatów County in the foothills of the Góry Świętokrzyskie (Holy Cross Mountains). The Brigade was the military arm of the National Armed Forces (NSZ), one of the largest partisan armies fighting both the Germans and communist partisans supported by the Soviets. The Brigade was simultaneously sought by the Wehrmacht, the Waffen SS and the Red Army. To complicate matters, the NSZ did not recognise the Government in Exile in London and a proposed merger with the AK failed to materialise (Walker, 2008). An emissary of the NSZ, Bartke managed to travel to London on forged papers through Germany and then entered Spain with the help of the French Red Cross (Walker, 2008). The proposed merger between NSZ and the AK broke down over the NSZ refusal to submit to the AK’s authority. ‘Keeping track of the mushrooming Resistance movement poses as many headaches for historians as it no doubt did for the Gestapo’ (Davies, 2003 p.183). Indeed, there were over 270 fighting units ranging from the AK to ad hoc smaller groups (Paczkowski, 1995).

The National Armed Forces were formed in 1942 by the nationalist radical Lizard Union (Organizacja Wojskowa Związek Jaszczurczy) of the National Radical Camp (Obóz Narodowo-Radykalny) and included a dissenting part of the Christian-right National Military Union of the National Party. Other right-wing Christian groups were associated with the NSZ and attracted those who supported the attacks on Germans and Soviet backed partisans. The NSZ acted as an umbrella organization for Christian nationalist, radical nationalist, hard right, and extreme populist as well as conservative and monarchist orientations. It is these associations that give the NSZ and the Holy Cross Mountain Brigade ‘bad press’ which is largely based on Soviet propaganda and its known antisemitism (Kochanski, 2012). The inter-rivalries between the AK, AL, NSZ, Jewish and Soviet partisans in some areas led to armed clashes in the eastern forests of Poland prior to the Soviet invasion (Kochanski, 2012). In March 1944 divisions within the group created a split where the more moderate members joined the AK to form NSZ-AK and the ‘hard’ core formed the NSZ – Związek Jaszczurczy in August 1944 with between 1-2,000 troops fighting the communist partisans.

Operations:

The analysis of the NSZ’s activities are complex due to its political stance made it a body of interest to the Gestapo, Abwehr, the AK’s counter intelligence and the NKVD with action by SMERSH too. It is thought the AK’s counter intelligence records were destroyed in 1947, however files recently discovered by the IPN (Instytut Pamięci Narodowej) reveal how effective the AK’s counter intelligence and its networks were. Few records exist covering the NSZ (Paczkowski, 1995). As the Red Army pushed westwards and ‘liberated’ Poland, the NKVD with SMERSH and supported by the newly formed UB (Urząd Bezpieczeństwa), had lists of AK and NSZ members. Stalin wanted to ‘ethnically cleanse’ land east of the Curzon Line (Williamson, 2012), hence the increase in Soviet partisans in the designated areas. In the area north of the Pripet Marshes around Nowogródek and Wilno, Soviet partisans continued the policy of exterminating the AK (Williamson, 2012). In January 1944, the Soviets had occupied Volhynia, Polesia and south-eastern Poland, conscripting O.R’s from the AK and AL into the poorly trained and equipped Berling’s Army as it consolidated its hold on the area (Davies, 2003; Kochanski, 2012; Williamson, 2012).

The resistance behind the German lines in the General Government areas between January and July 1944 was in part a race to the front of the advancing Soviets and a need to harass the retreating Germans. On 9^th June 1944 AK based in the Parczew Forest, lying 60km north of Lublin were surprised by a SS Unit and killed. It was a remote area of forests and lakes with few passable roads making it ideal for partisans. In the forests around Lublin and Zamość, the resistance groups of AK, NSZ, AL and The Peasants’ Battalions (Bataliony Chłopskie) had mobilised their units with the National Security Corps (AK) ready to police communities (Williamson, 2012). On 22^nd June 1944 Operation BAGRATION was unleashed by the Soviets to clear the Germans out of Byelorussia and eastern Poland.

The NSZ broke away from the AK in November 1944 and merged with the National Military Union or NZW to form NOW (Narodowe Organisacja Wojsjowa). The formation of the Holy Cross Brigade was surrounded by rumours over collaboration with the Germans and military actions against each other (Williamson, 2012) which plagued their political credibility until 1947.

Operation BURZA (Tempest) and the Warsaw Rising 44 revealed who were members of the underground state, making it easier to remove potential opposition to the Lublin Committee. Politicians, civil leaders and officers of the AK were arrested, imprisoned or deported to the Gulags. Many simply disappeared. O.R’s were conscripted into the 1^st Polish People’s Army who also posed a threat since their loyalty to the AK might not have diminished causing dissent.

Battle of Kuryłówka took place on 7^th May 1945 as peace settled on Europe. The National Military Alliance (NZW) fought the NKVD near in the village 6 km NE of Leżajsk. The area is part of the disputed Galicia Stalin wanted to incorporate into the Soviet Union before Yalta and the Curzon Line was settled. The Soviets had occupied the territory in the summer of 1944 and had started a campaign to purge the area of AK and any resistance organisations plus leading political and civilian figures. In January 1945, the AK had been disbanded, and this gave rise to several partisan groups who continued the armed struggle against Soviet occupation. Notably, it was WiN (Zrzeszenie Wolność i Niezawisłość) and NIE (niepodległość) which rose from the ashes of the AK.

The first anti-communist action was on 9^th August 1943 when 26 members of the People’s Guard had been captured near Borów in Kraśnik County, Lublin Voivodeship by members of the NSZ and killed (Paczkowski, 1995) much to the anger of the AK.

On 21^st August 1944, the AK engaged the NKVD with support from the Cichociemni at Surkonty, in the Voranava District in the Grodno region in today’s Belarus (see https://polandinexile.com/article/cichociemni-the-role-of-couriers/). The Wehrmacht recorded up until July 1944 110,000 attacks of various types in the General Government with 1,500 attacks on the rail network, the destruction of 135 bridges and 4,500 attacks on German soldiers and police (Paczkowski, 1995). It is estimated 90,000-100,000 resistance members died (ibid).

In March 1945, the NZW took command of the partisan troops in the forests around Rzeszów under the command of Maj. Franciszek Przysiężniak (Ojciec Jan). The NKVD based in Biłgoraj sent 2 companies to Kuryłówka searching for deserters from the 1^st Polish People’s Army. 200 Polish partisans engaged the NKVD who attacked the village three times (WojtekG, 2025) with many killed on both sides, unfortunately, there are no exact records to verify numbers. Fearing reprisals, the partisan unit left the area. The NKVD raised the village to the ground and shot 6 people leaving almost a 1,000 people homeless. The Red Army’s front line lay on the Oder and Nysa Łużycka rivers in the west and were clearing Pomerania around Kołobrzeg in some of the most bloody fighting of the war (See https://polandinexile.com/article/1st-polish-peoples-army/ and https://polandinexile.com/article/polish-army-air-force/). Poznań had been liberated in February 1945 with the southern sector launching attacks on Opole to cut off the retreating German Army and liberated Upper Silesia by Marshal Konev’s 1st Ukrainian Brigade.

Battle of Las Stocki on 24^th May 1945 was a combined AK-NSZ unit led by Maj. Marian Bernaciak (Orlik) who was based in Puławy forest, NW of Lublin. The Soviets had sent a unit of several hundred NKVD and UB troops from Wierzchoniów south of the city. Bernaciak’s unit had sprung over 100 prisoners from the Puławy prison the previous month. Around 190 officers and 680 troops with two armoured personnel carriers and a tankette made a surprise attack at mid-day on the partisans. During the initial attack several troops were severely injured. A counterattack on the flank was followed up by another counterattack against the NKVD and UB troops, knocking out one personnel carrier and disabling the other. They managed to breakout of the encirclement and Bernaciak led a skirmish group into the forest and met by accident the commander of the anti-partisan unit, Lt. Aleksander Ligęza, (Armata) and shot him. Without their commander, the NKVD and UB troops scattered in chaos into a ravine known as ‘Zadole’ where they were liquidated.

The following year with the end of the war insight, on 18^th August 1945 the Battle of Miodusy Pokrzywne took place. It was one of the first battles against communist partisans where the 1st Squadron of the 5th Vilnius Brigade commanded by Lt. Zygmunt Błażejewicz (Zygmunt) and the unit commanded by 2^nd Lt. Władysław Łukasiuk (Młot) destroyed the Soviet forces trying to affect a surprise attack. They chose to hide in a barn from a heavy rainstorm before the full attack commenced. No prisoners were taken. The NSZ were in the local area and despite signal flare being fired, did not come to the aid of the 1st Squadron.

There were over 60 attacks between 1945 and 1947 by the partisan groups where prisons were targeted and former AK soldiers were freed, mainly by NIE and WiN. (See https://polandinexile.com/article/operation-vistula/).

In January 1945 the Brigade had escaped the NKVD security forces and were based at Galatz where negotiations for a safe passage had started with the Germans suggested a Polish Legion could be formed to fight the Soviets (Williamson, 2012). The idea was rejected by the ‘London Poles’.

In March 1945 the Brigade started marching west ahead of the Soviet Army and the rear actions of the NKVD liquidating any partisan resistance. Through local non-aggression negotiations with retreating German units (Chodakiewicz, 2018) the Brigade was attempting to link up with the Allies and managed to reach Boehmerwald, 35 miles from Plzeň (Williamson, 2012). The Allies main efforts were in taking the Rhineland and Ruhr areas while Gen. George Patton had by April to May 1945 liberated western Czechoslovakia having reached Plzeň.

Holýšov (Holiszów) (a sub-camp of Flossenbürg) Liberation was a surprise attack by the Brigade on the morning of 5^thMay and the only resistance group to liberate a concentration camp. Located to the SW of Plzeň it was close to Patton’s Third Army forces and there were concerns that the SS would murder the inmates and burn the camp down to hide their crimes. The rescued inmates included 400 French Women, 280 Jews who were about to be burned to death and 167 Poles. The Brigade led by Col. Antoni Szacki (Dąbrowski Bohun) arrived in time to stop any attempt to liquidate the inmates. The Camp Commander switched off the electrified fence allowing the Brigade to enter and discovered the horror that lay inside (Chodakiewicz, 2018). Over 200 SS guards were captured. The Brigade went on to attack the XIII German Army, taking over 500 prisoners and assisting clearing the route for the US 2^nd Infantry Division to enter Plzeň (Chodakiewicz, 2018). A few weeks later, Soviet backed partisans entered Plzeň and demanded the Brigade to be disarmed and handed over to the Soviets in reprisal for crushing a large number of units of the 1^st Polish People’s Army in Kielecczyna region (Zechenter, 2019). Patton resisted Stalin’s demands and enrolled the Brigade into US Guards Companies and entitled to wear the ‘Indian Head’ insignia of the US Division and moved to Bavaria (Williamson, 2012).

Postscript:

Members of the Holy Cross Mountain Brigade joined other members of the underground in being labelled the ‘Cursed Soldiers’ (żołnierze wyklęci). Both WiN and NIE with lesser-known groups (KWP, ROAK, AKO and WiS) continued their struggle through the 1950s into the early 1960s against the Sovietisation of Poland. Similar groups operated throughout Central Europe (Bulgaria’s Goryani; Moldovia’s Black Army; Croatia’s Crusaders; Forest Army of the Baltic States; Belarusian Black Cats and the Chetniks. The remaining NSZ/ NTW units remained in Poland and were dissolved with many attempting to escape westwards to avoid the Soviets (Williamson (2012) across the ‘Green Frontier’ before destroying a police station in Zakrzówek and later in August a prison break in Kielce when 250 troops freed 376 prisoners.

Some post war writers such as, Gutman (1994), Kassow (2007) and Zimmerman (2017) identified acts of antisemitism by the resistance movements. The AK had a positive policy towards Jews being recruited and integrated into their ranks, while some local resistance groups may have behaved differently. Recent research by the IPN has clarified some of the contested history. It is most likely acts of antisemitism arose in the eastern provinces of Poland through collaboration with the Soviets during the 1939 invasion as acts of retribution for betrayals. It is a complex part of history and not by any means settled. The AK tried to assist the Jewish Ghetto Uprising, however at this stage of the war, their resources and equipment was limited and local Jewish organisations such as the Jewish Combat League or the

Bielski Partisans too were under resourced. (See https://polandinexile.com/article/warsaw-ghetto-uprising-1943/).

In 2019 the Polish Government recognised the Brigades contribution to the war effort as part of a rehabilitation process of the ‘Cursed Soldiers’. The accusation of collaboration is in part communist propaganda and part misunderstanding of the Brigades actions. The collaboration was in essence a local non-aggression pact to resist the Soviet advance over southern parts of Poland to facilitate the Brigades escape to the Allied lines.

Selected References:

Chodakiewicz, M.J. (2018) “All that Ruckus about the Holy Cross Brigade”, Polonia Institute, https://poloniainstitute.net/polands-history/all-that-ruckus-about-the-holy-cross-brigade/ (Accessed 09.04.2026).

Davies, N. (2003) “Rising ’44: The Battle for Warsaw”, Macmillan, UK.

Kochanski,H. (2012) “The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War”, Allen Lane, UK.

Paczkowski, A. (1995) “The Spring Will Be Ours: Poland and the Poles from Occupation to Freedom”, The Pennsylvania State University Press, USA.

Walker, J. (2008) “Poland Alone: Britain, SOE and the Collapse of the Polish Resistance, 1944”, The History Press, UK.

Williamson, D.G. (2012)”The Polish Underground 1939-1947”, Pen & Sword Military, UK.

WojtekG (2025) “7 maja 1945 roku miała miejsce bitwa pod Kuryłówką”, Historykon.pl (Accessed 11th May 2026).

Zechenter, A. (2019) “How the Świętokrzyska Brigade of the National Armed Forces saved female prisoners of the German camp in Holiszów”, Przystanek Historia, https://przystanekhistoria.pl/pa2/tematy/english-content/55503,How-the-Swietokrzyska-Brigade-of-the-National-Armed-Forces-saved-female-prisoner.html (Accessed 14.04.2026).

Selected Websites:

https://www.doomedsoldiers.com

https://kedyw.pl/index.php/2025/05/06/78-rocznica-bitwy-pod-kurylowka-z-sowiecka-nkwd

https://rzeszow.ipn.gov.pl/pl8/aktualnosci/97338,75-rocznica-bitwy-pod-Kurylowka.html

https://rzeszow.tvp.pl/77369783/wspomnienie-bitwy-pod-kurylowka-minelo-79-lat

https://www.cestyosvobozeni.cz/en/location/holysov.html – Holýšov Liberation

https://en.wikipedia.org/wiki/Anti-communist_resistance_in_Poland_(1944–1953)

https://apnews.com/general-news-9eb9502f00724a50aeb33082ff7ce692 – Poland honours the Holy Cross Mountain Brigade in Auguest 2019.

https://www.nationalarmedforces.com/Holy-Cross-Brigade.php

https://eng.ipn.gov.pl/en/news/1057,The-Holy-Cross-Mountains-Brigade-Polish-Brygada-Swietokrzyska-of-the-National-Ar.html

Selected YouTube Videos:

https://www.youtube.com/watch?v=TTP5GHxPSUE – Battle of Kuryłówka

https://www.youtube.com/watch?v=jBqV9Pp0Pxs – NKVD Pacification of Poland

https://www.youtube.com/watch?v=_IXKfDlwJvY – Churchill Against Poland

https://www.youtube.com/watch?v=kiU6FB9dggI – Holýšov Liberation

La traduction française de cet article n'est pas encore disponible.

Wprowadzenie:

Brygada Świętokrzyska pozostawała przedmiotem sporów od momentu jej utworzenia 11 sierpnia 1944 roku w majątku Lasocin w powiecie opatowskim u podnóża Gór Świętokrzyskich. Brygada była ramieniem Narodowych Sił Zbrojnych (NSZ), jednej z największych armii partyzanckich walczących zarówno z Niemcami, jak i partyzantką komunistyczną wspieraną przez Sowietów. O Brygadę zabiegały jednocześnie Wehrmacht, Waffen SS i Armia Czerwona. Sytuację komplikowało to, że NSZ nie uznawała Rządu na Uchodźstwie w Londynie, a proponowane połączenie z AK nie doszło do skutku (Walker, 2008). Bartke, emisariusz NSZ, zdołał przedostać się przez Niemcy do Londynu na sfałszowanych dokumentach, a następnie przedostać się do Hiszpanii z pomocą Francuskiego Czerwonego Krzyża (Walker, 2008). Propozycja połączenia NSZ i AK upadła z powodu odmowy NSZ podporządkowania się władzy AK. „Śledzenie rozrastającego się ruchu oporu przysparza historykom tyle samo bólu głowy, co niewątpliwie Gestapo” (Davies, 2003, s. 183). W rzeczywistości istniało ponad 270 jednostek bojowych, od AK po doraźne mniejsze grupy (Paczkowski, 1995).

Narodowe Siły Zbrojne zostały utworzone w 1942 roku przez nacjonalistyczny radykalny Związek Jaszczurczy (Organizacja Wojskowa Związek Jaszczurczy) Obozu Narodowo-Radykalnego i obejmowały dysydencką część prawicowo-chrześcijańskiego Narodowego Związku Wojskowego Stronnictwa Narodowego. Inne prawicowe grupy chrześcijańskie były powiązane z NSZ i przyciągały zwolenników ataków na Niemców i partyzantów wspieranych przez Sowietów. NSZ działał jako organizacja parasolowa dla chrześcijańskich nacjonalistów, radykalnych nacjonalistów, skrajnej prawicy i skrajnego populizmu, a także orientacji konserwatywnej i monarchistycznej. To właśnie te stowarzyszenia dają NSZ i Brygadzie Świętokrzyskiej „złą prasę”, która w dużej mierze opiera się na sowieckiej propagandzie i jej znanym antysemityzmie (Kochanski, 2012). Rywalizacja między AK, AL, NSZ, partyzantką żydowską i sowiecką w niektórych rejonach doprowadziła do zbrojnych starć w lasach wschodnich Polski przed inwazją sowiecką (Kochanski, 2012). W marcu 1944 roku podziały w grupie doprowadziły do rozłamu, w wyniku którego bardziej umiarkowani członkowie dołączyli do AK, tworząc NSZ-AK, a „twarde” jądro utworzyło w sierpniu 1944 roku NSZ – Związek Jaszczurczy, liczący od 1 do 2000 żołnierzy walczących z komunistyczną partyzantką.

Działania:
Analiza działalności NSZ jest złożona, ponieważ jej stanowisko polityczne uczyniło ją przedmiotem zainteresowania Gestapo, Abwehry, kontrwywiadu AK i NKWD, a także działań Smiersz. Uważa się, że zapisy kontrwywiadu AK zostały zniszczone w 1947 roku, jednak akta niedawno odkryte przez IPN (Instytut Pamięci Narodowej) ujawniają, jak skuteczny był kontrwywiad AK i jego siatki. Zachowało się niewiele zapisów dotyczących NSZ (Paczkowski, 1995). Gdy Armia Czerwona parła na zachód i „wyzwalała” Polskę, NKWD wraz ze Smierszem i wspierane przez nowo utworzony UB (Urząd Bezpieczeństwa) posiadało listy członków AK i NSZ. Stalin chciał „etnicznego oczyszczenia” ziem na wschód od linii Curzona (Williamson, 2012), stąd wzrost liczby partyzantów sowieckich na wyznaczonych obszarach. Na obszarze na północ od bagien Prypeci, wokół Nowogródka i Wilna, partyzanci sowieccy kontynuowali politykę eksterminacji AK (Williamson, 2012). W styczniu 1944 roku Sowieci zajęli Wołyń, Polesie i południowo-wschodnią Polskę, wcielając żołnierzy AK i AL do słabo wyszkolonej i wyposażonej Armii Berlinga, która umacniała swoją władzę na tym obszarze (Davies, 2003; Kochanski, 2012; Williamson, 2012).

Opór za liniami niemieckimi na terenach Generalnego Gubernatorstwa między styczniem a lipcem 1944 roku był częściowo wyścigiem na front nadciągających Sowietów i potrzebą nękania wycofujących się Niemców. 9 czerwca 1944 roku oddziały AK stacjonujące w Lesie Parczewskim, leżącym 60 km na północ od Lublina, zostały zaskoczone przez oddział SS i zabite. Był to odległy obszar lasów i jezior z niewielką liczbą przejezdnych dróg, co czyniło go idealnym miejscem dla partyzantów. W lasach wokół Lublina i Zamościa grupy oporu AK, NSZ, AL i Bataliony Chłopskie zmobilizowały swoje oddziały wraz z Narodowym Korpusem Bezpieczeństwa (AK) gotowym do patrolowania społeczności (Williamson, 2012). 22 czerwca 1944 roku Sowieci rozpoczęli operację BAGRATION, mającą na celu wyparcie Niemców z Białorusi i wschodniej Polski.

NSZ odłączył się od AK w listopadzie 1944 roku i połączył z Narodowym Zjednoczeniem Wojskowym (NZW), tworząc NOW (Narodową Organizację Wojenną). Powstanie Brygady Świętokrzyskiej było otoczone plotkami o współpracy z Niemcami i działaniach zbrojnych przeciwko sobie (Williamson, 2012), co podkopywało ich polityczną wiarygodność aż do 1947 roku.

Akcja BURZA (Burza) i Powstanie Warszawskie 44 ujawniły, kto był członkiem państwa podziemnego, ułatwiając eliminowanie potencjalnej opozycji wobec Komitetu Lubelskiego. Politycy, przywódcy cywilni i oficerowie AK byli aresztowani, więzieni lub deportowani do łagrów. Wielu po prostu znikało. Oficerowie zostali wcieleni do 1. Armii Ludowej, która również stanowiła zagrożenie, ponieważ ich lojalność wobec AK mogła nie osłabnąć, wywołując sprzeciw.

Bitwa pod Kuryłówką miała miejsce 7 maja 1945 roku, gdy w Europie zapanował pokój. Narodowe Przymierze Wojskowe (NZW) walczyło z NKWD w pobliżu wsi 6 km na północny wschód od Leżajska. Obszar ten jest częścią spornej Galicji, którą Stalin chciał włączyć do Związku Radzieckiego przed Jałtą i ustaleniem Linii Curzona. Sowieci zajęli to terytorium latem 1944 roku i rozpoczęli kampanię mającą na celu oczyszczenie obszaru z AK i wszelkich organizacji oporu, a także czołowych postaci politycznych i cywilnych. W styczniu 1945 roku AK zostało rozwiązane, co dało początek kilku grupom partyzanckim, które kontynuowały zbrojną walkę z okupacją sowiecką. Warto zauważyć, że to WiN (Zrzeszenie Wolności i Niezawisłości) i NIE (Niepodległość) powstały z popiołów AK. Pierwsza akcja antykomunistyczna miała miejsce 9 sierpnia 1943 r., kiedy to 26 członków Gwardii Ludowej zostało schwytanych przez członków NSZ w okolicach Borowa w powiecie kraśnickim na terenie województwa lubelskiego i zamordowanych (Paczkowski, 1995), ku wielkiemu rozgniewaniu AK.

Pierwsza akcja antykomunistyczna miała miejsce 9 sierpnia 1943 roku, kiedy to 26 członków Gwardii Ludowej zostało schwytanych pod Borowem w powiecie kraśnickim w województwie lubelskim przez członków NSZ i zamordowanych (Paczkowski, 1995), ku wielkiemu rozgniewaniu AK.

21 sierpnia 1944 roku AK, wspierana przez Cichociemnych, starła się z NKWD pod Surkontami, w rejonie woranowskim na Grodzieńszczyźnie na terenie dzisiejszej Białorusi (zob. https://polandinexile.com/article/cichociemni-the-role-of-couriers/). Do lipca 1944 roku Wehrmacht odnotował 110 000 ataków różnego rodzaju w Generalnym Gubernatorstwie, w tym 1500 na sieć kolejową, zniszczenie 135 mostów oraz 4500 ataków na niemieckich żołnierzy i policję (Paczkowski, 1995). Szacuje się, że zginęło 90 000–100 000 członków ruchu oporu (tamże).

W marcu 1945 roku NZW objęło dowództwo nad oddziałami partyzanckimi w lasach pod Rzeszowem pod dowództwem mjr. Franciszka Przysiężniaka (Ojca Jana). NKWD z Biłgoraja wysłało 2 kompanie do Kuryłówki w poszukiwaniu dezerterów z 1. Armii Ludowej Wojska Polskiego. 200 polskich partyzantów starło się z NKWD, które trzykrotnie zaatakowało wieś (WojtekG, 2025), zabijając wielu po obu stronach. Niestety, nie ma dokładnych zapisów potwierdzających te liczby. Obawiając się represji, oddział partyzancki opuścił ten obszar. NKWD zrównało wieś z ziemią i zastrzeliło 6 osób, pozostawiając prawie 1000 osób bez dachu nad głową. Linia frontu Armii Czerwonej przebiegała na Odrze i Nysie Łużyckiej na zachodzie i oczyszczała Pomorze w okolicach Kołobrzegu, tocząc jedne z najkrwawszych walk wojny (zobacz https://polandinexile.com/article/1st-polish-peoples-army/ i https://polandinexile.com/article/polish-army-air-force/). Poznań został wyzwolony w lutym 1945 roku, a południowy sektor rozpoczął ataki na Opole, aby odciąć wycofującą się armię niemiecką, a Górny Śląsk został wyzwolony przez 1. Brygadę Ukraińską marszałka Koniewa.

Bitwa pod Lasem Stocki, która miała miejsce 24 maja 1945 roku, była bitwą między oddziałem AK i NSZ dowodzonym przez mjr. Mariana Bernaciaka (Orlika), stacjonującego w Puławach, na północny zachód od Lublina. Sowieci wysłali z Wierzchoniowa na południe od miasta oddział kilkuset żołnierzy NKWD i UB. W poprzednim miesiącu oddział Bernaciaka uwolnił z więzienia w Puławach ponad 100 więźniów. Około 190 oficerów i 680 żołnierzy, wyposażonych w dwa transportery opancerzone i tankietkę, przeprowadziło w południe niespodziewany atak na partyzantów. Podczas pierwszego ataku kilku żołnierzy zostało ciężko rannych. Po kontrataku na flankę nastąpił kolejny kontratak na oddziały NKWD i UB, które zniszczyły jeden transporter opancerzony i unieruchomiły drugi. Udało im się wyrwać z okrążenia, a Bernaciak poprowadził grupę bojową do lasu i przypadkowo spotkał dowódcę oddziału antypartyzanckiego, por. Aleksandra Ligęzę (Armata) i zastrzelił go. Bez dowódcy oddziały NKWD i UB rozproszyły się w chaosie w wąwozie znanym jako „Zadole”, gdzie zostały zlikwidowane.

W następnym roku, wraz z końcem wojny, 18 sierpnia 1945 r., doszło do bitwy pod Miodusami Pokrzywnymi. Była to jedna z pierwszych bitew z komunistyczną partyzantką, w której 1. szwadron 5. Brygady Wileńskiej dowodzony przez por. Zygmunta Błażejewicza (Zygmunta) i oddział dowodzony przez ppor. Władysława Łukasiuka (Młota) rozbiły siły radzieckie próbujące przeprowadzić niespodziewany atak. Przed rozpoczęciem pełnego ataku ukryli się w stodole przed ulewnym deszczem. Nie wzięto żadnych jeńców. W okolicy znajdowały się oddziały NSZ, które pomimo odpalenia rakiety sygnałowej nie udzieliły pomocy 1. szwadronowi.

W latach 1945–1947 grupy partyzanckie przeprowadziły ponad 60 ataków, w których celem były więzienia i byli żołnierze AK, głównie przez NIE i WiN. (Zobacz https://polandinexile.com/article/operation-vistula/).

W styczniu 1945 roku Brygada uciekła przed siłami bezpieczeństwa NKWD i stacjonowała w Gałaczu, gdzie rozpoczęły się negocjacje z Niemcami w sprawie bezpiecznego przejścia, sugerujące możliwość utworzenia Legionu Polskiego do walki z Sowietami (Williamson, 2012). Pomysł ten został odrzucony przez „londyńskich Polaków”.

W marcu 1945 roku Brygada rozpoczęła marsz na zachód przed Armią Radziecką, a tylne działania NKWD likwidowały wszelki opór partyzancki. Dzięki lokalnym negocjacjom o nieagresji z wycofującymi się jednostkami niemieckimi (Chodakiewicz, 2018) Brygada próbowała połączyć się z aliantami i udało jej się dotrzeć do Boehmerwaldu, 35 mil od Pilzna (Williamson, 2012). Główne wysiłki aliantów polegały na zajęciu Nadrenii i Zagłębia Ruhry, podczas gdy gen. George Patton do kwietnia-maja 1945 roku wyzwolił zachodnią Czechosłowację, docierając do Pilzna.

Holýšov (Holiszów) (podobóz Flossenbürga) Wyzwolenie nastąpiło w wyniku niespodziewanego ataku Brygady rankiem 5 maja i było jedyną grupą oporu, która wyzwoliła obóz koncentracyjny. Obóz znajdował się na południowy zachód od Pilzna, w pobliżu sił 3. Armii Pattona. Istniały obawy, że SS wymorduje więźniów i spali obóz, aby ukryć swoje zbrodnie. Wśród uratowanych więźniów było 400 Francuzek, 280 Żydów, którzy mieli zostać spaleni żywcem i 167 Polaków. Brygada dowodzona przez płk. Antoniego Szackiego (Dąbrowskiego Bohuna) przybyła na czas, aby powstrzymać wszelkie próby likwidacji więźniów. Dowódca obozu wyłączył elektryczne ogrodzenie, umożliwiając wejście Brygadzie, i odkrył horror, który czyhał w środku (Chodakiewicz, 2018). Ponad 200 strażników SS zostało schwytanych. Brygada zaatakowała XIII Armię Niemiecką, biorąc ponad 500 jeńców i pomagając oczyścić drogę dla 2. Dywizji Piechoty USA, aby wkroczyła do Pilzna (Chodakiewicz, 2018). Kilka tygodni później partyzanci wspierani przez Sowietów wkroczyli do Pilzna i zażądali rozbrojenia Brygady i wydania jej Sowietom w odwecie za rozbicie dużej liczby oddziałów 1. Armii Ludowej Armii Polskiej w rejonie Kielecczyzny (Zechenter, 2019). Patton sprzeciwił się żądaniom Stalina i wcielił Brygadę do amerykańskich kompanii gwardii, co dało mu prawo do noszenia odznaki „Indian Head” amerykańskiej dywizji i przeniósł się do Bawarii (Williamson, 2012).

Postscriptum:

Członkowie Brygady Świętokrzyskiej, wraz z innymi działaczami podziemia, zostali nazwani „żołnierzami wyklętymi”. Zarówno WiN, jak i NIE, wraz z mniej znanymi ugrupowaniami (KWP, ROAK, AKO i WiS), kontynuowały walkę z sowietyzacją Polski w latach 50. i na początku lat 60. Podobne grupy działały w całej Europie Środkowej (bułgarska Goryani, mołdawska Czarna Armia, chorwaccy Krzyżowcy, Armia Leśna Państw Bałtyckich, białoruskie Czarne Koty i Czetnicy). Pozostałe jednostki NSZ/NTW pozostały w Polsce i zostały rozwiązane, a wiele z nich próbowało uciec na zachód, aby uniknąć Sowietów (Williamson (2012)) przez „Zieloną Granicę”, zanim zniszczyli komisariat policji w Zakrzówku, a później w sierpniu przeprowadzili ucieczkę z więzienia w Kielcach, kiedy 250 żołnierzy uwolniło 376 więźniów.

Kozłowski

A moving account of a Polish survivor of the Katyn Massacre, exploring loss, exile, and post-war trauma through meticulously researched historical fiction.

Read Article