Opens in a new tab

Two Paths One War: A Journey of Polish Resilience & Service throughout World War Two

  • Table of Contents

George Dziedzic, 2026, Barnthorn

ISBN: 978-1-917120-61-6.

The story is split into four parts covering the strong narrative stories of Helena, Jan, their family and friends and finally post-war settling in Britain.  The book opens with a brief history of Poland followed by Poland’s contribution and injustices in World War II to help contextualise the family’s journey and the historic events they went through.  Family histories such as this are important for not only preserving their memory but also enable those researching their own family histories to understand historic context and the sheer level of resilience to survive.

Part One is about Helena’s journey from Poland to England from 1939 to 1945.  Helena was born in Russia in 1919 (now Belarus) to Polish parents where her childhood years were spent in the eastern parts of Poland in Wilno (Vilnius).  Her father, Piotr Paszkowski was ennobled on 25th November 1870 whose family crest included a blind raven (Ślepowron).  He had married Anna Cygankiewicz in Homel and raised four children: Helena, Walenty, Henryk and Rajmund.

Their early days were based on the management of eastern railroads covering Belarus and Lithuania requiring the family to move districts and provided the necessary transport to school.  The region was a ‘contested landscape’ post World War 1 between Russia, the Ukraine and the newly reemerging Baltic States.  Poland had already defeated and humiliated the Red Army in 1921 and Stalin sought revenge.  Consequently, eight-year-old Helena joined the Girl Guides and the Przysposobienie Wojskowe Kobiet (PWK), like many school age girls and boys to learn paramilitary training.  Prior to the outbreak of war, although she had duties and went to camps organised by the PWK, she attended the World Trade Fair in Paris in 1937 managing 50 girls representing Poland.  It was a month-long trip that took in Prague, Nuremberg, Nancy, Reims, Brussels and Berlin.

Chapter Two:

After matriculation, Helena enrolled in the University of Lwów in the Academy of Foreign Commerce studying geography, foreign trade law and the science of commodities in the autumn of 1938.  Her studies were halted through the outbreak of war.  On 17th September, the Soviets crossed the border.  Helena returned to Lwów to collect her personal things.  Sadly, her father had tooth ache and sought help from a Russian dentist which resulted in his arrest and disappearance, never to be seen again by his family.  Imprisoned in the NKVD prison in the Muchawiec prison close to the river Muchawiec (Mukhavets) in today’s Belarus, his last letter came from Smolensk in April 1940 and never heard of again.

At two in the morning on 13th April 1940, the dreaded knock on the door signalled their deportation to Kazakhstan in the second wave of deportations which contained 300,000 Poles.  Often families buried chests of valuables to collect on their return which for many would never come.  The journey took ten days in atrocious conditions, poor sanitation and hunger which led to many premature deaths.  Locals would provide food and water, passing them a narrow grill.

On arrival in Kazakhstan in a large village called Martuk, they were freed t find work, accommodation and a weekly report to an office with a curt warning not to escape.  For Helena, the only opportunity for work was initially in a mine before using her administrative skills in the office.  One brother became a shepherd, protecting the flock from wolves that roamed the steppe while the youngest brother Rajek went to school.  Food was rationed and poor that resulted in scurvy.  Having taken a sewing machine as part of their belongings, Helena’s mother repaired soldier’s coats in return for extra rations.  The family received post despite the chaos of the deportations and after 22nd June 1941 when Germany invaded the Soviet Union in operation BARBAROSSA, Stalin eventually agreed to allow most of the imprisoned Poles to join Ander’s Army being formed in the Middle East.

Chapter 3:

This chapter covers the exodus from Kazakhstan to Persia (Iran).  Helena and her brother Walek took the train from Martuk to Lugovoe near Kulan (not to be confused with the wild asses) in southern Kazakhstan and then onto Gen. Anders recruitment camp where the 28th Regiment was formed on 28th January 1942.  The new recruits were poorly treated despite being fellow Poles and the rations were meagre.  Helena became a secretary to a Polish Major before being shipped to Guzar in Uzbekistan where other Polish units were based.  Travel documents had been stolen which delayed Helena’s recruitment into the PWSK (Pomocnicza Wojskowo Służba Kobiet).  From here they were transported probably by train to Krasnovodsk (Türkmenbaşy) a major transit point for Persia.  They boarded an overloaded ship to Derbent in Dagestan, Russia and crossed the Caspian Sea to Pahlevi (Bandar Anzali) in Persia.  Only a third of the 1.6 million Poles deported to the Gulags survived.  Deloused, fed and given new uniforms, they left for Tehran.  A slight mystery unfolded over the fate of Helena’s mother and brothers Heniek and Rajmund.  It is possible that after Heniek was recruited into Berling’s Army he obtained travel documents for the family to return to Poland.

In August 1942, Helena and Walek were in a massive Polish camp on the outskirts of Tehran and then transited to Haifa in Palestine probably in part by truck to the Iraqi border– a daunting journey.  The railway network in Iraq was more developed.

Chapter 4:

At a camp based in Rehovot in Palestine, Helena and Walek were given choices of Britain, Australia and Canada.  In early 1943, Helena was given the opportunity to complete her studies in Britain and on 1st January 1943 left Port Said in Egypt for Britain via Durban on the SS Nieuw Amsterdam, a requisitioned troop ship which eventually transported more than 378,000 troops.  Walek joined Anders Army and fought at Monte Cassino.  Durban to Liverpool was onboard the RMS Empress of Canada and left Durban on 1st March 1943 via Cape Town with refugees and Italian POWs.  On Friday 13th 1943, at around 11.45pm a torpedo from the Italian submarine Leonardo da Vinci struck the ship about 400 miles off Freetown.  Helena recounts an Italian army doctor had entered the radio room and arranged his pickup by the submarine.  Sadly, of the 1,800 passengers, 392 died of which 149 were Italian POWs.  Helena had managed to collect her valuables and scrambled aboard an overloaded lifeboat.  At around 1 am the second torpedo sunk the vessel and the Italian doctor was seen to be picked up.  For the survivors, dawn brought a new horror of shark attacks and overloaded lifeboats potentially capsizing that forced the deckhands to cut off the hands of those clinging to the boats.

About 17 hours after the ship had sunk, the survivors were spotted by a Catalina flying boats and a squadron of British ships picked up the survivors.  It is a harrowing account told by Helena and it haunted her for the rest of her life.  Taken to Freetown, Sierra Leone Helena boarded the SS Mauretania bound for Liverpool and arrived on 10th April 1943 during a storm.

Chapter 5

Covers the WAAF Service (Pomocnicza Lotnicza Służba Kobiet) in the United Kingdom with her training taking place at RAF Wilmslow from 26th July to 15th August 1943.  Her role as a training officer brought her into contact with recruits from Russia, Africa, North and South America, former concentration camp inmates and the Polish Home Army (Armia Krajowa or AK).  Her role took her to all the RAF stations where Poles were based.

On 5th January 1946, her posting to RAF Chedburgh in Suffolk, was life changing – she met Jan Dziedzic who had flown special operations for SOE.  They married on 15th August 1946 in Bury St. Edmunds and Helena completed her military postings at RAF Hucknall.

Helena, a devout catholic believed her life had been protected by Our Lady of Ostra Brama in Vilnius, Lithuania and named her farm near Stansted after her.

Part Two

Chapter 1:

This chapter traces Jan’s early life in Poland.  His father, Piotr was a gamekeeper for Count Edward Krasiński in Opinogóra, near Ciechanów in north-central Poland in the Masovian Voivodship.  The family lodged in a modest forester’s lodge and the Count assisted with the children’s education.  As small holders, there was a degree of self-sufficiency, and his father was an avid beekeeper.  Jan had a sister Sabina and two brothers, Zygmunt and Jerzy.  His brothers played in the ruins of a small castle and Jerzy claims he even saw a ghost there.

Chapter 2: 

Like many young men, Jan’s introduction to flying was through learning how to fly gliders while attending the Zygmunt Krasiński Gymnasium in Ciechanów.  He applied to the Technical Aviation Cadet School and passed his exams and then was admitted to the Polish Air Force Academy for officers at Dęblin after he had completed a course with the 76th regiment at Grodno (Hrodna in Belarus).

His training covered learning to fly on an RWD-8 and then PWS-26 in Borowina-Gołąb.  

Side view illustration of a vintage brown biplane with the registration SP-BBE and emblem on the tail, featuring a single propeller and an open cockpit.

Side view illustration of a Polish PWS-26 biplane trainer aeroplane with markings “7”, “81-148”, and Polish Air Force insignia, used by the 3rd Training Squadron in 1938.

On 1st September 1939, Polish airfields came under attack by the Luftwaffe with Borowina-Gołąb being attacked by a formation of 9 Dornier bombers at dawn on 2nd September.  Although Polish P-7s counter attacked, these aircraft were slower and less effective.  The invasion and later partition of Poland between the Germans and Soviets was to follow.

Chapter 3:

In early September with airfields destroyed, the young airmen made their escape on foot utilising the forests for cover and walking by night eventually entering Hungary and interned at the camp at Nagykáta.  Jan’s account of his escape is an important one since the detail will help others researching family histories and the lengths they went to, for example the young Poles became deckhands, mechanics and took watches while on board MS. Oksywie that took them from Piraeus in Greece to Marseille, France.  The young pilots were transferred to a base at Salon de Provence situated 52km from Marseille.  The comparative comfort and luxury soon faded when they were transferred to the base at Istres on 3rdNovember 1939.  The chapter concludes with the wider events surrounding the Poles escaping into Hungary.

Jan’s stay in France also included time at Lyons-Bron airfield as a French pilot until the collapse of France and being tricked into entering a POW camp from which they escaped west towards St. Jean de Luz.  He boarded the SS Arandora Star and arrived in Liverpool on 27th June 1940 after being at sea for 5 days.  The evacuation of Allied troops from the west coast of France was as important as Dunkirk (Operation AERIAL and Operation CYCLE).

Chapter 4

On 21st June 1941 Jan started his basic flying course at Elementary Flying Training School (EFTS) at Kingston near Carlise in a Miles Magister which had a low stall speed (37 knots), making it an ideal trainer.  After completing his basic training, he was transferred to RAF Montrose on 12th August 1941 to start training on Hawker Hurricanes.  By 3rd December 1941 he was on his way to RAF Dumfries flying an Avro Anson and Blackburn Bothas as a staff pilot.

On 15th September 1942 he was transferred to No. 18 OTU at RAF Bramcote to retrain on Vickers Wellingtons where Polish personnel were forming.  After Bramcote, he was sent to No. 305 Squadron (PAF) based at RAF Hemswell near Gainsborough.  In January 1943 he was stationed at No. 18 OTU training on Wellingtons until 21st May 1943 where he went on a bombing mission over northern Holland and four more operations over Dortmund, Dusseldorf, Essen and Wuppertal in the PAF 305 Squadron.  This section highlights the training period needed to prepare crews for the deadly missions over Germany and occupied countries.  RAF Ingham and Finningley were also used by 305 Squadron.  After each mission, a debriefing gathering vital information on night fighters and flak positions took place often taken by a member of the PLSK.  Post operations, those who had not returned were marked by a black ribbon at their places in the mess.

Jan took part in Operation GOMORRAH, flying three sorties over Hamburg between 24th and 29th July 1943.  The resulting firestorms in Hamburg were at the time the heaviest assault in the history of aerial warfare.  Each raid was prey to the Bf 110, a heavily armoured night fighter that used infra-red and later radar to track down the bombers.  His tour of duty ended on 31st July 1943 with the squadron being reorganised after completing fourteen dangerous missions over cities like Essen, Cologne, Hamburg and others.  This period was close to the height of bomber missions.  Although the USAAF had started bomber missions in July 1942, the full effect of the US support gathered momentum in January 1943 easing pressure on the RAF/ PAF forces.

On 11th August 1943, Jan volunteered for 138 Special Duties Squadron based at Tempsford.  Initially, the squadron flew Handley Page Halifax’s’ and Jan completed four missions from Tempsford and one from Exeter before transfer to Italy in November 1943.  They left from RAF Hurn, in Dorset and flew via Gibraltar to Blida in Algeria, Sidi Amur in Tunisia and from Berca (Benghazi) in Libya to Campo Casale near Brindisi as part of the RAF unit 1586 Polish Special Duties Flight.

On the 18th and 22nd December 1943, Jan and his crew completed their first missions to Poland despite poor weather over the Balkans cancelling or causing aircraft to crash.  Various books like “Dane nam Było Przeżyć” by Felicjan Majorkiewicz a Cichociemny describes their flights to Poland.  (The Bari flight logs are in The National Archives under HS4-176).  The written accounts by Jan are also an important reminder of the risks these crews undertook to support the AK and subsequent interviews by the BBC underpin 1586 Polish Special Duties Flight their importance and bravery of the squadron. He flew 40 missions, 18 in Wellingtons and 22 in Halifax’s.

Part Three – Family and Friends

Chapter 1:

This section covers Jerzy Dziedzic, Jan’s elder brother who prior to the war was in the Infantry Cadet School in Różan to the north of Warsaw in the Mazovian Voivodship.  After graduating he was sent to the Cavalry Cadet School in Grudziądz, a city in northern Poland on the river Vistula.  He succeeded as top student and presented with a sabre by the President of Poland, Ignacy Mościcki and passed out as a 2nd Lieutenant.  He was killed when war broke out at Olszewo near Białystok commanding the 2nd platoon in the 2nd squadron of the 3rd Kozietulski Regiment.  The chapter contains an excerpt from Capt. Chludziński of the firefight.  While in Hungary, Jan recalled the watch given to him by Jerzy suddenly stopped on the day and time he was killed.  After the war, a museum and plaque were set up to honour the fallen at the battle of Olszewo.

From the outbreak of war, German propaganda taunted the Poles over cavalry charging German tanks.  The Blitzkrieg was portrayed as a mechanised lightening attack.  Both statements are far from the truth.  Both sides used horsedrawn wagons and artillery pieces.  The Poles on horseback used a special anti-tank rifle, the Model 35 as it was known.  It was highly effective and an example of the weapon was smuggled out of Poland through Hungary by Krystyna Skarbek aka Christine Granville, Churchill’s favourite spy.  The blueprint for the weapon was destroyed during the war, however a private collector in the USA has a copy, but not for sight by collectors or the public.

Chapter 2

Introduces us to Walek and Lodzia Paszkowski whose family had also been deported to Martuk in Kazakhstan.  Walek was a good sportsman and had hopes of joining Poland’s Olympic team, however he ended up being a shepherd before joining Anders Army at Ługowoje.  He joined the sappers and like many, his odyssey across the Middle East eventually brought him to Monte Cassino and survived the war.  Lodzia’s story is like others of deportation to Siberia to Ukhta and eventually released.  Helena and her elder brother enlisted with Anders while Lodzia was sent to a special training school for Polish girls at Nazareth in Palestine while the rest of the family were sent to refugee camps in East Africa.  She was discharged from the Polish Army when Britain left the Middle East.

Chapter 3

This chapter follows the exploits of Bogdan Koper.  He was Jan’s radio operator on most of their operational missions over Germany.  Sadly, he was killed on 19th July 1944 while training on a night mission out of RAF Swinderby in an Airspeed AS. 10 Oxford.  He was just 21 years old having completes 25 operations and a poignant reminder of the countless young men and women killed in their line of duty and a question of honour to free Poland.

Chapter 4

Introduces us to Alfons Maćkowiak (Alan Mack), a keen sportsman and trained as an Artillery Officer.  At the outbreak of war, he was called up to join a reserve unit, 32nd Light Artillery Regiment as the scouting officer for the 9th Battery.  They were part of the defence of Różan and battles on the River Bug.  With the Soviet invasion, he was taken into captivity and boarded a train for Katyń where over 20,000 Poles were murdered by the NKVD.  He managed to escape from the train and made his way to Hungary and then France.  During the fall of France, he commanded the 2nd Battery platoon of the 1st Vilnius Light Artillery Regiment at the battle of Lagarde 17-18th June 1940.  Taken prisoner, he escaped from the POW camp near Strasbourg and escaped into Vichy France where Polish cells managed escape lines to Britain.  He served in the 1st Independent Parachute Brigade and in 1942 enrolled into the Cichociemni at STS 43, Audley End (Badge No. 0117/1426).  He was deployed to Operation MARKET GARDEN.  He was wounded and captured near Oosterbeek and was a POW from 31st October 1944 until 2nd April 1945 in Oflag IXA in Spangenberg.  On return to Britain, he was later assigned to the 4th Anti-tank Artillery Regiment as a battery commander with the rank of Captain.  After the war, he became a hotelier and famously rescued an RAF pilot and airman from a crashed Wellington for which he added a commendation by King George VI to his collection of medals.

Chapter 5

Recounts the story of Eugeniusz Horbaczewski (Dziubek), a fighter ace with over 250 missions to his credit. He had 16 confirmed victories, 1 shared, 1 probable, 1 damaged and 4 V-1 flying bombs shot down.  Although born in Kiev, his family moved to Brześc on the River Bug.  He had met Jan’s future wife Helena at school and remained in contact with her for the rest of their lives.  He had also probably met Jan aboard MS. Oksywie when it sailed from Athens to Marseilles.  Initially a pilot with the legendary 303 Squadron, he transferred to north Africa to Tunisia as part of the “Skalski’s Circus”.  Based with No.43 Squadron, they flew over Malta, Sicily and Italy.  In February 1944 he took over the command of Polish 315 Squadron flying the new P-51 Mustang Mk, III.  He was operational over France hunting V-1’s until his untimely death when he was shot down on 18th August 1944 while performing a sweep or RODEO near Beauvais.

Chapter 6:

Recounts the story of Edmund Helwig (Wilczek) who became one of Poland’s most highly decorated officers.  He had enlisted into the Polish Army on 22nd September 1937 as war was imminent. Captured by the Russians, he managed to escape into Romania, France and then Britain. He served as an Observer/ Navigator with the PAF and rose to the rank of Captain.  Known as Wilczek or Wolf, he was also known as Edmund or Eddie.  He participated in Operation MOST II or III and WILDHORN II or III where parts of the V-2 rocket were smuggled out of Poland and the chapter covers the secret operations against V-1 and V-2 weapons.  Their is some confusion over names on manifests.  The other operations he participated in were supply missions over Poland.After the war he was recruited by the CIA in the 1950s to fly RB-69A spy aircraft out of Wiesbaden from 1957-1959 and then Florida from April 1957 to December 1961.

A military aeroplane is parked on a tarmac in front of a large building, photographed in black and white.

He returned to Britain in March 1962 to marry Maria Sławińska at Saffron Walden Registry Office and had two children Richard and Barbara.

Part 4

Post War:

Three chapters covers the family’s post war fortunes dealing with post war shortages and prejudice towards the Poles while establishing their security and stabilising their future with the setting up of a mushroom growing farm in the former officer’s mess of RAF Great Sampford, Wimbish Green.  Food rationing was a step-by-step process where some items like canned food ended in 1948, meat and bacon ended in 1954 while coal ended in 1958.

For the Poles, finding work, housing and facing prejudice and discrimination made adapting to the British way of life hard.  These chapters are an important read for younger generations to understand what this wartime generation went through.  While the Polish Resettlement Corps (PRC) attempted to alleviate some symptoms, the accommodation used were former barracks on army and air force sites away from the main population.  Some chose repatriation to Poland while others sought out immigration routes to the USA, Canada, Australia and New Zealand.

For those who returned to Poland, the Soviet backed puppet government inflicted a degree of brutality based on rank and service.  For the surviving Cichociemni, some were shot or lived under constant surveillance until the collapse of communism.  They became known as the “Cursed Soldiers”. Many senior officers were reimprisoned for ‘re-education’ and seen as a danger to the communist regime or simply executed.  Many were placed into former POW camps until the late 1950s when various amnesties took place.

The final chapters cover the need to keep memories alive and re-unions to exorcize the dreadful experiences the Soviets inflicted upon the deportees and for those who fought so valiantly to defeat the Nazis.  The level of feelings over the betrayal of the Poles at Yalta is unfathomable that resulted in many leading figures not to write their memoires.

The book is an informative and pleasant read whose narrative is never dull, but enlightening for those not too familiar with Poland’s history.  There are many plates and photos from the family’s archives to illustrate chapters, and other references are used throughout to underpin the analysis.  In a recent conversation with George Dziedzic and having read the final chapters of the book, there was a revelation of coincidences.  He and his sister went to the same primary school at Wimbish Green and so did me and my elder brother, and we were there at the same time, but in different classes.  It was basically a Polish community living in the surrounding area brought together by circumstances and education.  My father, Zenon Krzeptowski like many Poles, anglicised their names partially due to prejudice, but also over pronunciation.  Zenon Kaye was a flying instructor at RAF Debden with Jan Dziedzic, and we’ll never know if the ever met or knew each other.  Sadly, Zenon was killed in an air crash in July 1960.  David Evans, a local historian wrote two articles about the crash in the Newport News in 2025 – the location of where Zenon is buried.

Related Articles

  • Military map showing troop positions, movements, and river crossings near Wesel, Germany during Operation Varsity & Plunder on 24 March 1945.

    At War’s End

    61 mins
    Introduction The final days were a mixture of jubilation, exhaustion and terror of what was to come in most parts of Europe, the Balkans and Middle East.  Reynolds (2006) suggested that the ‘Big Three’ (Britain, the Soviet Union and the United States) wanted to maintain their wartime alliance on the basis for post-war international cooperation, even…
  • Black and white photo of bombed and ruined buildings with rubble covering the ground, illustrating heavy war damage in an urban area.

    Poland and War Reparations

    11 mins
    On 7th July 1945 a trade treaty between the USSR and the new Polish Government was signed in Moscow together with a reciprocal agreement on goods and supplies (TNA/ HS4-139). The trade agreement focussed on ‘friendship and cooperation’. It covers the supply of Soviet made goods and supplies to Poland to the initial value of…
  • A group of boys in uniform pose for a photo outdoors, with one smaller child standing at the front.

    Polish Deportees and Refugees in Foreign Lands

    15 mins
    Displaced Poles from the outbreak of the Second World War and the partitioning of Poland between Nazi Germany and the Soviet Union, remains one of the extraordinary stories that is both captivating and assuring humanity existed during one of the darkest times in Europe. With the fall of France in June 1940, the Polish Army…
  • Training Bases for the Polish Section S.O.E & Cichociemni

    24 mins
    Introduction Captain Jan Górski and Captain Maciej Kalenkiewicz understood the need for occupied Poland to be supported from the outside in updated equipment, communications, and specialists to wager clandestine warfare in the preplanning of an uprising against the Germans (Lorys, 1993; Rogalski, 2022). Despite their plans being initially rejected, the support of Jan Jaźwiński was…
  • A pilot in uniform sits in the cockpit of a military aeroplane, smiling and looking outwards.

    Zenon Krzeptowski

    60 mins
    Zenon Krzeptowski’s remarkable journey from Middle Eastern battlefields to the skies over Europe with Poland’s famed 303 Squadron.
  • Front view of a twin-engined vintage aeroplane with a propeller on each wing, parked on a grassy field.

    Polish Women at War

    6 mins
    Polish women served bravely across all forces—soldiers, nurses, mechanics, and pilots—playing vital roles in Poland’s fight for freedom during WWII.
  • La traduction française de cet article n'est pas encore disponible.

    Książka podzielona jest na cztery części, przedstawiające losy Heleny, Jana, ich rodziny i przyjaciół, a także historię ich powojennego osiedlenia się w Wielkiej Brytanii. Publikację otwiera krótki zarys dziejów Polski oraz opis wkładu kraju w wysiłek wojenny i krzywd, jakich doświadczył on podczas II wojny światowej; ma to na celu osadzenie historii rodziny w szerszym kontekście historycznym i przybliżenie wydarzeń, których byli oni świadkami i uczestnikami. Takie historie rodzinne są istotne nie tylko dla zachowania pamięci o przeszłości, ale także pozwalają osobom badającym własne korzenie zrozumieć kontekst historyczny oraz ogromną siłę ducha niezbędną do przetrwania.

    Część pierwsza poświęcona jest podróży Heleny z Polski do Anglii w latach 1939–1945. Helena urodziła się w 1919 roku w Rosji (na terenie dzisiejszej Białorusi) w polskiej rodzinie, a dzieciństwo spędziła we wschodniej części Polski, w Wilnie. Jej ojciec, Piotr Paszkowski – którego rodzina pieczętowała się herbem Ślepowron – otrzymał szlachectwo 25 listopada 1870 roku. Ożenił się z Anną Cygankiewicz w Homlu i wychował czworo dzieci: Helenę, Walentego, Henryka i Rajmunda.

    Początkowy okres ich życia wiązał się z pracą ojca przy zarządzaniu koleją na wschodnich terenach (obejmujących Białoruś i Litwę), co wymuszało na rodzinie przeprowadzki między okręgami, ale jednocześnie zapewniało dzieciom transport do szkoły. Po I wojnie światowej region ten był obszarem spornym między Rosją, Ukrainą a nowo odradzającymi się państwami bałtyckimi. Polska pokonała i upokorzyła Armię Czerwoną w 1921 roku, a Stalin dążył do rewanżu. W rezultacie ośmioletnia wówczas Helena – podobnie jak wiele innych dziewcząt i chłopców w wieku szkolnym – wstąpiła do organizacji harcerskiej oraz do Przysposobienia Wojskowego Kobiet (PWK), gdzie zdobywała podstawy szkolenia paramilitarnego. Mimo obowiązków i udziału w obozach organizowanych przez PWK, przed wybuchem wojny Helena odwiedziła również Wystawę Światową w Paryżu w 1937 roku, gdzie kierowała grupą pięćdziesięciu dziewcząt reprezentujących Polskę. Była to miesięczna podróż, która obejmowała Pragę, Norymbergę, Nancy, Reims, Brukselę i Berlin.

    Rozdział drugi:

    Jesienią 1938 roku, po zdaniu matury, Helena rozpoczęła studia na Uniwersytecie Lwowskim – w Akademii Handlu Zagranicznego – gdzie zgłębiała geografię, prawo handlu zagranicznego oraz towaroznawstwo. Jej edukację przerwał wybuch wojny. 17 września granicę przekroczyły wojska sowieckie. Helena wróciła do Lwowa, by zabrać swoje rzeczy osobiste. Niestety, jej ojciec cierpiał na ból zęba i szukał pomocy u rosyjskiego dentysty; wizyta ta zakończyła się jego aresztowaniem i zniknięciem – rodzina nigdy więcej go nie zobaczyła. Był więziony w placówce NKWD nad rzeką Muchawiec (na terenie dzisiejszej Białorusi); ostatni list od niego nadszedł ze Smoleńska w kwietniu 1940 roku, po czym ślad po nim zaginął.

    13 kwietnia 1940 roku, o drugiej nad ranem, przerażające pukanie do drzwi zwiastowało deportację do Kazachstanu w ramach drugiej fali wywózek, która objęła 300 tysięcy Polaków. Rodziny często zakopywały skrzynie z cennymi przedmiotami, licząc na ich odzyskanie po powrocie – do którego dla wielu z nich nigdy nie doszło. Podróż trwała dziesięć dni i odbywała się w koszmarnych warunkach; brak higieny i głód doprowadziły do ​​wielu przedwczesnych zgonów. Miejscowa ludność dostarczała żywność i wodę, podając je przez wąską kratę w oknie wagonu.

    Po przybyciu do Kazachstanu – do dużej wsi o nazwie Martuk – pozwolono im szukać pracy i zakwaterowania, nakazując jednocześnie cotygodniowe meldowanie się w urzędzie i surowo ostrzegając przed próbą ucieczki. Początkowo jedyną dostępną dla Heleny pracą była ta w kopalni; później mogła wykorzystać swoje umiejętności administracyjne w biurze. Jeden z braci został pasterzem, chroniąc stado przed wilkami grasującymi na stepie, podczas gdy najmłodszy brat, Rajek, chodził do szkoły. Żywność była reglamentowana i kiepskiej jakości, co doprowadziło do zachorowań na szkorbut. Zabrawszy ze sobą maszynę do szycia, matka Heleny naprawiała żołnierskie płaszcze w zamian za dodatkowe racje żywnościowe. Mimo chaosu towarzyszącego deportacjom rodzina otrzymywała korespondencję, a po 22 czerwca 1941 roku – gdy Niemcy zaatakowały Związek Radziecki w ramach operacji „Barbarossa” – Stalin ostatecznie zgodził się, by większość uwięzionych Polaków wstąpiła do Armii Andersa, formowanej wówczas na Bliskim Wschodzie.

    Rozdział 3:

    Rozdział ten opisuje exodus z Kazachstanu do Persji (Iranu). Helena wraz z bratem Walkiem podróżowała pociągiem z Martuka do Ługowoje w pobliżu Kułanu (nazwa ta nie ma związku z dzikimi osłami o tej samej nazwie) w południowym Kazachstanie, a następnie dotarła do obozu rekrutacyjnego generała Andersa, gdzie 28 stycznia 1942 roku sformowano 28. Pułk. Nowi rekruci byli źle traktowani – mimo że byli rodakami – a przydzielane im racje żywnościowe były skąpe. Helena pracowała jako sekretarka polskiego majora, zanim została wysłana do Guzaru w Uzbekistanie, gdzie stacjonowały inne polskie oddziały. Kradzież dokumentów podróży opóźniła jej wstąpienie do PWSK (Pomocniczej Wojskowej Służby Kobiet). Stamtąd przetransportowano ich – prawdopodobnie pociągiem – do Krasnowodska (obecnie Türkmenbaşy), ważnego punktu tranzytowego w drodze do Persji. Wsiedli na pokład przeładowanego statku płynącego do Derbentu w Dagestanie (Rosja), a następnie przepłynęli Morze Kaspijskie do portu Pahlewi (Bandar Anzali) w Persji. Spośród 1,6 miliona Polaków deportowanych do łagrów przeżyła zaledwie jedna trzecia. Po odwszeniu, nakarmieniu i otrzymaniu nowych mundurów wyruszyli do Teheranu. Losy matki Heleny oraz jej braci, Henka i Rajmunda, owiane były pewną tajemnicą. Możliwe, że po wstąpieniu do Armii Berlinga Heniek uzyskał dla rodziny dokumenty podróżne umożliwiające powrót do Polski.

    W sierpniu 1942 roku Helena i Walek przebywali w wielkim polskim obozie na przedmieściach Teheranu, skąd udali się w dalszą drogę do Hajfy w Palestynie – podróż ta, częściowo odbywana ciężarówkami aż do granicy z Irakiem, była niezwykle trudnym przedsięwzięciem. Sieć kolejowa w Iraku była znacznie lepiej rozwinięta.

    Rozdział 4:

    W obozie w Rechowot w Palestynie Helena i Walek mieli możliwość wyboru miejsca dalszego pobytu spośród Wielkiej Brytanii, Australii i Kanady. Na początku 1943 roku Helena otrzymała szansę ukończenia nauki w Wielkiej Brytanii; 1 stycznia 1943 roku wypłynęła z Port Said w Egipcie w kierunku Wysp Brytyjskich (przez Durban) na pokładzie SS „Nieuw Amsterdam” – zarekwirowanego statku transportowego, który w czasie wojny przewiózł łącznie ponad 378 tysięcy żołnierzy. Walek wstąpił do Armii Andersa i walczył pod Monte Cassino. Podróż z Durbanu do Liverpoolu odbyła się na pokładzie RMS „Empress of Canada”; statek wypłynął z Durbanu 1 marca 1943 roku, kierując się do Kapsztadu i przewożąc uchodźców oraz włoskich jeńców wojennych. W piątek 13 marca 1943 roku, około godziny 23:45, statek został trafiony torpedą wystrzeloną przez włoski okręt podwodny „Leonardo da Vinci” w odległości około 400 mil od Freetown. Helena wspominała, że ​​włoski lekarz wojskowy wszedł do kabiny radiowej i zorganizował własną ewakuację na pokład okrętu podwodnego. Niestety, spośród 1800 pasażerów zginęły 392 osoby, w tym 149 włoskich jeńców. Helenie udało się zabrać swoje cenne rzeczy i dostać do przeładowanej szalupy ratunkowej. Około pierwszej w nocy druga torpeda zatopiła statek; widziano wówczas, jak włoski lekarz został zabrany na pokład okrętu podwodnego. Dla ocalałych świt przyniósł nowe koszmary: ataki rekinów oraz groźbę wywrócenia się przeładowanych szalup ratunkowych, co zmuszało członków załogi do odcinania dłoni osobom kurczowo trzymającym się burt łodzi.

    Około 17 godzin po zatonięciu statku rozbitkowie zostali dostrzeżeni przez załogi łodzi latających typu Catalina, a następnie podjęci przez brytyjską flotyllę. Helena opisała te wstrząsające wydarzenia; wspomnienie o nich nie opuściło jej do końca życia. Po dotarciu do Freetown w Sierra Leone, Helena wsiadła na pokład statku SS Mauretania, płynącego do Liverpoolu, gdzie przybyła 10 kwietnia 1943 roku, w czasie sztormu.

    Rozdział 5

    Opisuje służbę Heleny w WAAF (Pomocniczej Służbie Lotniczej Kobiet) w Wielkiej Brytanii oraz jej szkolenie w bazie RAF Wilmslow, odbywające się od 26 lipca do 15 sierpnia 1943 roku. Jako oficer szkoleniowy miała styczność z rekrutkami z Rosji, Afryki oraz Ameryki Północnej i Południowej, a także z byłymi więźniarkami obozów koncentracyjnych i żołnierkami Armii Krajowej (AK). Pełniona funkcja wiązała się z wizytami we wszystkich bazach RAF, w których stacjonowali Polacy.

    Przełomowym momentem w jej życiu okazało się skierowanie 5 stycznia 1946 roku do bazy RAF Chedburgh w hrabstwie Suffolk – poznała tam Jana Dziedzica, pilota wykonującego loty w ramach operacji specjalnych dla SOE. Pobrali się 15 sierpnia 1946 roku w Bury St. Edmunds, a swoją służbę wojskową Helena zakończyła w bazie RAF Hucknall.

    Helena, głęboko wierząca katoliczka, była przekonana, że ​​jej życie zostało ocalone dzięki opiece Matki Boskiej Ostrobramskiej z Wilna; na Jej cześć nazwała również swoje gospodarstwo w pobliżu Stansted.

    Część druga

    Rozdział 1:

    Rozdział ten opisuje wczesne lata życia Jana w Polsce. Jego ojciec, Piotr, był gajowym u hrabiego Edwarda Krasińskiego w Opinogórze koło Ciechanowa (w województwie mazowieckim, w środkowo-północnej części kraju). Rodzina mieszkała w skromnej leśniczówce, a hrabia wspierał edukację dzieci. Dzięki prowadzeniu niewielkiego gospodarstwa rodzina była w pewnym stopniu samowystarczalna; ojciec Jana był też zapalonym pszczelarzem. Jan miał siostrę Sabinę oraz dwóch braci: Zygmunta i Jerzego. Bracia bawili się w ruinach niewielkiego zamku, a Jerzy twierdził nawet, że widział tam ducha.

    Rozdział 2:

    Podobnie jak wielu młodych ludzi, Jan zetknął się z lotnictwem, ucząc się pilotażu szybowców podczas nauki w Gimnazjum im. Zygmunta Krasińskiego w Ciechanowie. Złożył podanie do Szkoły Podchorążych Lotnictwa (grupa techniczna), zdał egzaminy, a następnie – po ukończeniu szkolenia w 76. pułku w Grodnie (obecnie Hrodna na Białorusi) – został przyjęty do Szkoły Orląt w Dęblinie.

    Jego szkolenie obejmowało naukę pilotażu na samolotach RWD-8, a następnie PWS-26, w ośrodku Borowina-Gołąb.

    1 września 1939 roku polskie lotniska stały się celem ataków Luftwaffe; lotnisko w Borowinie-Gołębiu zostało zaatakowane o świcie 2 września przez formację dziewięciu bombowców typu Dornier. Choć polskie myśliwce P-7 podjęły kontratak, maszyny te były wolniejsze i mniej skuteczne. Wkrótce potem nastąpiła inwazja i podział Polski między Niemcy a Związek Radziecki.

    Rozdział 3:

    Na początku września, po zniszczeniu lotnisk, młodzi lotnicy uciekli pieszo, wykorzystując lasy jako osłonę i przemieszczając się nocą; ostatecznie dotarli na Węgry, gdzie zostali internowani w obozie w Nagykáta. Relacja Jana z tej ucieczki jest niezwykle cenna, gdyż zawarte w niej szczegóły mogą pomóc innym osobom badającym historie swoich rodzin i dowiadującym się o ogromnym wysiłku, jaki podejmowali uciekinierzy – na przykład młodzi Polacy pracowali jako pomocnicy pokładowi i mechanicy oraz pełnili warty na pokładzie statku MS „Oksywie”, który przewiózł ich z greckiego Pireusu do Marsylii we Francji. Następnie młodzi piloci zostali skierowani do bazy w Salon-de-Provence, położonej 52 km od Marsylii. Okres względnego komfortu i luksusu dobiegł jednak końca 3 listopada 1939 roku, kiedy przeniesiono ich do bazy w Istres. Rozdział kończy się opisem szerszego kontekstu wydarzeń związanych z ucieczką Polaków na Węgry.

    Pobyt Jana we Francji obejmował również służbę w charakterze pilota na lotnisku Lyon-Bron – trwającą aż do upadku Francji – oraz podstępne skierowanie do obozu jenieckiego, z którego zdołał uciec na zachód, w stronę Saint-Jean-de-Luz. Wyruszył w rejs statkiem SS „Arandora Star” i po pięciu dniach na morzu, 27 czerwca 1940 roku, dotarł do Liverpoolu. Ewakuacja wojsk alianckich z zachodniego wybrzeża Francji miała równie wielkie znaczenie jak operacja w Dunkierce (operacje „Aerial” i „Cycle”). Rozdział 4

    21 czerwca 1941 roku Jan rozpoczął podstawowe szkolenie lotnicze w szkole EFTS (Elementary Flying Training School) w Kingston koło Carlisle, latając na samolocie Miles Magister; maszyna ta, charakteryzująca się niską prędkością przeciągnięcia (37 węzłów), była idealnym samolotem szkoleniowym. Po ukończeniu szkolenia podstawowego, 12 sierpnia 1941 roku został przeniesiony do bazy RAF Montrose, aby rozpocząć naukę pilotażu myśliwców Hawker Hurricane. Do 3 grudnia 1941 roku trafił do bazy RAF Dumfries, gdzie jako pilot służbowy (staff pilot) latał na maszynach Avro Anson i Blackburn Botha.

    15 września 1942 roku został skierowany do jednostki szkolenia operacyjnego nr 18 (No. 18 OTU) w RAF Bramcote – miejscu formowania polskich załóg – w celu przeszkolenia na samoloty Vickers Wellington. Po pobycie w Bramcote przydzielono go do 305. Dywizjonu Bombowego (PAF) stacjonującego w RAF Hemswell koło Gainsborough. W styczniu 1943 roku ponownie znalazł się w jednostce nr 18 OTU, gdzie szkolił się na Wellingtonach do 21 maja 1943 roku; następnie wziął udział w misji bombowej nad północną Holandią oraz w czterech kolejnych operacjach nad Dortmundem, Düsseldorfem, Essen i Wuppertalem w składzie 305. Dywizjonu. Niniejsza część opisuje okres szkolenia niezbędnego do przygotowania załóg do niebezpiecznych misji nad Niemcami i krajami okupowanymi. 305. Dywizjon korzystał również z baz RAF Ingham i Finningley. Po każdej misji odbywała się odprawa (debriefing), podczas której gromadzono kluczowe informacje na temat nocnych myśliwców wroga i stanowisk artylerii przeciwlotniczej; często prowadził ją członek personelu latającego (PLSK). Po zakończeniu operacji miejsca w mesie zajmowane przez lotników, którzy nie powrócili z lotu, oznaczano czarną wstążką. Jan wziął udział w operacji „Gomora”, wykonując trzy loty bojowe nad Hamburgiem w dniach od 24 do 29 lipca 1943 roku. Wywołane wówczas w Hamburgu burze ogniowe stanowiły najpotężniejsze uderzenie w historii działań powietrznych tamtego okresu. Podczas każdego z tych nalotów załogi były narażone na ataki ciężko opancerzonych nocnych myśliwców Bf 110, wykorzystujących do wykrywania bombowców najpierw podczerwień, a później radar. Jego tura lotów bojowych zakończyła się 31 lipca 1943 roku reorganizacją eskadry, przeprowadzoną po wykonaniu czternastu niebezpiecznych misji nad takimi miastami jak Essen, Kolonia czy Hamburg. Okres ten przypadł na czas największego nasilenia operacji bombowych. Choć USAAF rozpoczęły naloty w lipcu 1942 roku, pełny efekt amerykańskiego wsparcia uwidocznił się dopiero w styczniu 1943 roku, odciążając tym samym siły RAF i PAF.

    11 sierpnia 1943 roku Jan zgłosił się na ochotnika do 138. Eskadry do Zadań Specjalnych (138 Special Duties Squadron) stacjonującej w Tempsford. Początkowo eskadra latała na samolotach Handley Page Halifax; Jan wykonał cztery misje z Tempsford i jedną z Exeter, zanim w listopadzie 1943 roku został przeniesiony do Włoch. Jednostka wyruszyła z bazy RAF Hurn w hrabstwie Dorset i poleciała przez Gibraltar do Blidy w Algierii oraz Sidi Amur w Tunezji, a następnie – już jako 1586. Polska Eskadra do Zadań Specjalnych (1586 Polish Special Duties Flight) – z Berki (koło Bengazi) w Libii do Campo Casale niedaleko Brindisi.

    18 i 22 grudnia 1943 roku Jan wraz z załogą wykonali swoje pierwsze loty do Polski, mimo trudnych warunków pogodowych nad Bałkanami, które często powodowały odwoływanie misji lub prowadziły do ​​katastrof lotniczych. Loty te opisano w wielu publikacjach, m.in. w książce „Dane nam było przeżyć” autorstwa Felicjana Majorkiewicza – jednego z „Cichociemnych”. (Rejestry lotów z Bari znajdują się w Archiwum Narodowym pod sygnaturą HS4-176). Pisemne relacje Jana stanowią również istotne świadectwo ryzyka, jakie podejmowały te załogi, wspierając Armię Krajową, a późniejsze wywiady przeprowadzone przez BBC potwierdzają znaczenie oraz odwagę lotników ze 1586. Eskadry do Zadań Specjalnych (1586 Polish Special Duties Flight). Wykonał on 40 lotów bojowych: 18 na samolotach typu Wellington i 22 na maszynach typu Halifax.

    Część trzecia – Rodzina i przyjaciele

    Rozdział 1:

    Ta część poświęcona jest Jerzemu Dziedzicowi, starszemu bratu Jana, który przed wojną kształcił się w Szkole Podchorążych Piechoty w Różanie (na północ od Warszawy, w województwie mazowieckim). Po jej ukończeniu został skierowany do Szkoły Podchorążych Kawalerii w Grudziądzu, mieście położonym nad Wisłą w ​​północnej Polsce. Ukończył ją jako najlepszy słuchacz, otrzymując szablę z rąk prezydenta Polski Ignacego Mościckiego i uzyskując stopień podporucznika. Zginął po wybuchu wojny pod Olszewem koło Białegostoku, dowodząc 2. plutonem w 2. szwadronie 3. Pułku Szwoleżerów im. płk. Jana Kozietulskiego. Rozdział zawiera relację kapitana Chludzińskiego z przebiegu walki. Przebywając na Węgrzech, Jan przypomniał sobie, że zegarek podarowany mu przez Jerzego niespodziewanie zatrzymał się dokładnie w dniu i o godzinie śmierci brata. Po wojnie, dla upamiętnienia poległych w bitwie pod Olszewem, utworzono muzeum i odsłonięto tablicę pamiątkową.

    Od momentu wybuchu wojny niemiecka propaganda szydziła z Polaków, wyśmiewając szarże kawalerii na niemieckie czołgi. *Blitzkrieg* przedstawiano jako błyskawiczny atak sił zmechanizowanych. Oba te twierdzenia dalekie są od prawdy. Obie strony wykorzystywały bowiem wozy konne i artylerię ciągniętą przez konie. Polscy kawalerzyści używali specjalnego karabinu przeciwpancernego, znanego jako model 35. Była to broń niezwykle skuteczna; jeden z egzemplarzy został przemycony z Polski przez Węgry dzięki Krystynie Skarbek (znanej również jako Christine Granville) – ulubionej agentce Churchilla. Dokumentacja techniczna tej broni została zniszczona w czasie wojny, choć jej kopię posiada prywatny kolekcjoner w USA, nieudostępniająca jej jednak ani innym kolekcjonerom, ani opinii publicznej.

    Rozdział 2

    Poznajemy tu Walka i Lodzię Paszkowskich, których rodzina również została deportowana do Martuka w Kazachstanie. Walek był utalentowanym sportowcem i miał nadzieję na dołączenie do polskiej kadry olimpijskiej; zanim jednak wstąpił do Armii Andersa w Ługowojem, pracował jako pasterz. Został saperem i – podobnie jak wielu innych – przebył szlak bojowy przez Bliski Wschód aż pod Monte Cassino, szczęśliwie przeżywając wojnę. Historia Lodzi przypomina losy innych osób deportowanych na Syberię (do Uchty) i ostatecznie zwolnionych z zesłania. Helena i jej starszy brat wstąpili do armii Andersa, podczas gdy Lodzia trafiła do specjalnego ośrodka szkoleniowego dla polskich dziewcząt w Nazarecie (w Palestynie), a reszta rodziny została skierowana do obozów dla uchodźców w Afryce Wschodniej. Została zwolniona ze służby w Wojsku Polskim, gdy siły brytyjskie wycofały się z Bliskiego Wschodu.

    Rozdział 3

    Rozdział ten opisuje losy Bogdana Kopera. Był on radiotelegrafistą Jana podczas większości misji bojowych nad Niemcami. Niestety, zginął 19 lipca 1944 roku podczas lotu szkoleniowego w ramach nocnej misji; leciał samolotem Airspeed AS.10 Oxford z bazy RAF Swinderby. Miał zaledwie 21 lat i na koncie 25 lotów bojowych. Jego historia stanowi poruszające świadectwo losu niezliczonych młodych ludzi, którzy oddali życie w służbie ojczyźnie i w walce o wolną Polskę.

    Rozdział 4

    Poznajemy tu Alfonsa Maćkowiaka (znanego również jako Alan Mack) – zapalonego sportowca i wyszkolonego oficera artylerii. Po wybuchu wojny został powołany do jednostki rezerwowej – 32. Pułku Artylerii Lekkiej – gdzie objął funkcję oficera zwiadu w 9. baterii. Jednostka ta brała udział w obronie Różana oraz w walkach nad Bugiem. Po agresji sowieckiej dostał się do niewoli i został wywieziony pociągiem w kierunku Katynia, gdzie funkcjonariusze NKWD zamordowali ponad 20 tysięcy Polaków. Zdołał uciec z pociągu i przedostać się na Węgry, a następnie do Francji. W okresie upadku Francji dowodził plutonem 2. baterii 1. Wileńskiego Pułku Artylerii Lekkiej podczas bitwy pod Lagarde (17–18 czerwca 1940 r.). Trafił do niewoli, lecz zdołał uciec z obozu jenieckiego w pobliżu Strasburga i przedostać się do Francji Vichy, gdzie polskie komórki organizowały szlaki przerzutowe do Wielkiej Brytanii. Służył w 1. Samodzielnej Brygadzie Spadochronowej, a w 1942 roku rozpoczął szkolenie dla cichociemnych w ośrodku STS 43 w Audley End (nr odznaki 0117/1426). Został skierowany do udziału w operacji „Market Garden”. Został ranny i wzięty do niewoli w pobliżu Oosterbeek; przebywał w niej od 31 października 1944 do 2 kwietnia 1945 roku w obozie Oflag IX A w Spangenbergu. Po powrocie do Wielkiej Brytanii przydzielono go do 4. Pułku Artylerii Przeciwpancernej, gdzie w stopniu kapitana objął dowództwo baterii. Po wojnie zajął się hotelarstwem; zasłynął uratowaniem pilota i członka załogi RAF z rozbitego samolotu Wellington, za co do swojej kolekcji odznaczeń dołączył wyróżnienie przyznane przez króla Jerzego VI.

    Rozdział 5

    Opisuje historię Eugeniusza Horbaczewskiego (ps. „Dziubek”), asa myśliwskiego, który miał na koncie ponad 250 lotów bojowych. Odniósł 16 potwierdzonych zwycięstw, jedno wspólne i jedno prawdopodobne, uszkodził jedną maszynę wroga oraz zestrzelił cztery latające bomby V-1. Choć urodził się w Kijowie, jego rodzina przeniosła się do Brześcia nad Bugiem. Poznał tam w szkole Helenę – przyszłą żonę Jana – i utrzymywał z nią kontakt do końca życia. Prawdopodobnie poznał też Jana na pokładzie statku MS „Oksywie” podczas rejsu z Aten do Marsylii. Początkowo służył jako pilot w legendarnym Dywizjonie 303, po czym został przeniesiony do Tunezji w Afryce Północnej w ramach tzw. „Cyrku Skalskiego”. Stacjonując wraz z Dywizjonem 43, brał udział w lotach bojowych nad Maltą, Sycylią i Włochami. W lutym 1944 roku objął dowództwo nad polskim Dywizjonem 315, latającym na nowych maszynach P-51 Mustang Mk III. Brał udział w operacjach nad Francją, zwalczając pociski V-1, aż do momentu przedwczesnej śmierci – został zestrzelony 18 sierpnia 1944 roku podczas lotu patrolowego (typu „Rodeo”) w pobliżu Beauvais.

    Rozdział 6:

    Opisuje historię Edmunda Helwiga (ps. „Wilczek”), który stał się jednym z najbardziej odznaczonych polskich oficerów. Wstąpił do Wojska Polskiego 22 września 1937 roku, w obliczu nadciągającej wojny. Po dostaniu się do niewoli sowieckiej zdołał uciec przez Rumunię i Francję do Wielkiej Brytanii. Służył w Polskich Siłach Powietrznych jako obserwator-nawigator, osiągając stopień kapitana. Znany pod pseudonimem „Wilczek” (lub „Wolf”), posługiwał się również imionami Edmund bądź Eddie. Uczestniczył w operacjach „Most II” lub „III” oraz „Wildhorn II” lub „III”, podczas których przemycano z Polski części rakiety V-2; rozdział ten omawia tajne działania wymierzone w broń V-1 i V-2. Występują pewne rozbieżności w nazwiskach widniejących na listach załóg. Brał również udział w misjach zaopatrzeniowych nad Polską. Po wojnie, w latach 50., został zwerbowany przez CIA do pilotowania samolotów szpiegowskich RB-69A – najpierw z bazy w Wiesbaden (w latach 1957–1959), a następnie z Florydy (od kwietnia 1957 do grudnia 1961 roku).

    Do Wielkiej Brytanii wrócił w marcu 1962 roku, aby poślubić Marię Sławińską w Urzędzie Stanu Cywilnego Saffron Walden i mieć dwójkę dzieci: Richarda i Barbarę.

    Część 4

    Po wojnie:

    Trzy rozdziały omawiają powojenne losy rodziny, radzącej sobie z powojennymi niedoborami i uprzedzeniami wobec Polaków, jednocześnie zapewniając im bezpieczeństwo i stabilizując przyszłość poprzez założenie farmy uprawy grzybów w mesie byłego oficera RAF Great Sampford w Wimbish Green.Racjonowanie żywności było procesem etapowym, w ramach którego wycofano niektóre produkty, takie jak konserwy, w 1948 r., mięso i bekon w 1954 r., a węgiel w 1958 r.

    Polakom znalezienie pracy, mieszkania oraz uprzedzenia i dyskryminacja utrudniały przystosowanie się do brytyjskiego stylu życia.Rozdziały te są ważną lekturą dla młodszych pokoleń, aby zrozumieć, przez co przeszło pokolenie wojny.Chociaż Polski Korpus Przesiedleńczy (ChRL) próbował złagodzić niektóre objawy, miejscem zakwaterowania były dawne koszary na terenach armii i sił powietrznych, z dala od głównej populacji.Niektórzy wybrali repatriację do Polski, inni poszukiwali szlaków imigracyjnych do USA, Kanady, Australii i Nowej Zelandii.

    W przypadku tych, którzy wrócili do Polski, wspierany przez Sowietów marionetkowy rząd dopuścił się pewnego stopnia brutalności zależnej od rangi i służby.Część Cichociemnych, którzy przeżyli, została rozstrzelana lub przebywała pod stałą obserwacją aż do upadku komunizmu.Zaczęto ich nazywać „Żołnierzami Wyklętymi”. Wielu starszych oficerów zostało ponownie uwięzionych za „reedukację” i uznano je za zagrożenie dla reżimu komunistycznego lub po prostu stracono.Wielu z nich umieszczono w byłych obozach jenieckich aż do końca lat pięćdziesiątych XX wieku, kiedy to ogłoszono różne amnestie.

    Ostatnie rozdziały omawiają potrzebę podtrzymywania pamięci i ponownego zjednoczenia, aby wypędzić okropne doświadczenia, jakie Sowieci zadali deportowanym, oraz tych, którzy tak dzielnie walczyli, aby pokonać nazistów.Poziom uczuć związanych ze zdradą Polaków w Jałcie jest niezgłębiony, co spowodowało, że wiele czołowych osobistości nie napisało swoich wspomnień.

    Książka jest pouczającą i przyjemną lekturą, której narracja nigdy nie jest nudna, ale pouczająca dla tych, którzy nie są zbyt zaznajomieni z historią Polski.Istnieje wiele tablic i zdjęć z archiwów rodzinnych ilustrujących rozdziały, a w całym tekście wykorzystano inne odniesienia na poparcie analizy.W niedawnej rozmowie z Jerzym Dziedzicem i po przeczytaniu ostatnich rozdziałów książki doszło do odkrycia zbiegów okoliczności.On i jego siostra chodzili do tej samej szkoły podstawowej w Wimbish Green, podobnie jak ja i mój starszy brat, i uczęszczaliśmy tam w tym samym czasie, ale w różnych klasach.Była to w zasadzie polska społeczność zamieszkująca okolicę, którą połączyły okoliczności i wykształcenie.Mój ojciec, Zenon Krzeptowski, jak wielu Polaków, zangielizował ich imiona częściowo ze względu na uprzedzenia, ale także z powodu wymowy.Zenon Kaye był instruktorem latania w RAF Debden razem z Janem Dziedzicem i nigdy nie dowiemy się, czy kiedykolwiek się spotkali lub znali.Niestety Zenon zginął w katastrofie lotniczej w lipcu 1960 r.  David Evans, lokalny historyk, napisał dwa artykuły o katastrofie w Newport News w 2025 r. – o miejscu pochówku Zenona.

    Olenka: Forgiveness Sets Your Spirit Free Kindle Edition

    Oleñka

    Oleńka de Sas Kropiwnicka’s memoir recounts her resistance, imprisonment, and survival of Nazi camps—a powerful story of courage and forgiveness.

    Read Article
    Alan Ogden’s Through Hitler’s Back Door

    Through Hitler’s Back Door: SOE Operations in Hungary, Slovakia, Romania and Bulgaria 1939 – 1945.

    Reveals the bravery of SOE agents operating in Hungary, Slovakia, Romania, and Bulgaria, exposing forgotten missions and sacrifices behind enemy lines.

    Read Article
    Black-and-white portrait of a young man in a military uniform and cap, looking slightly to the side, with visible insignia and decorative buttons.

    Stanley Jeziorski

    Stanley Jeziorski’s epic WWII journey—from Poland’s battlefields to Tobruk, the RAF, and life in exile—tells a story of courage, resilience, and renewal.

    Read Article